Đặt nền móng cho mô hình hải quan số

Tại Hội thảo lấy ý kiến doanh nghiệp về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan do VCCI tổ chức ngày 11/6/2026, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Thành Hưng cho hay, sau 12 năm thực thi, Luật Hải quan năm 2014 đã góp phần quan trọng vào tiến trình hiện đại hóa hải quan, tạo thuận lợi thương mại và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử xuyên biên giới, kinh tế số, logistics hiện đại cùng yêu cầu cải cách thể chế đang đặt ra nhu cầu phải tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý.

Ông Nguyễn Thành Hưng - Phó Cục trưởng Cục Hải quan phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Hải Phòng

Đến nay thực tiễn đòi hỏi phải nghiên cứu sửa đổi một số nội dung để đáp ứng yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền theo đúng chủ trương của Đảng và Nhà nước. Vì vậy, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan lần này dự kiến sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ 42 điều và bổ sung 4 điều mới. Điểm đáng chú ý không nằm ở số lượng điều khoản được sửa đổi mà ở sự thay đổi tư duy quản lý xuyên suốt dự thảo.

Làm rõ điểm đột phá về cải cách, ông Nguyễn Thành Hưng phân tích, nếu như trước đây hoạt động quản lý hải quan chủ yếu dựa trên hồ sơ, chứng từ và các biện pháp kiểm soát hành chính thì dự thảo luật mới hướng tới mô hình quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu số và đánh giá rủi ro.

Một trong những nội dung mang tính đột phá là xây dựng cơ sở pháp lý cho hải quan số. Toàn bộ hồ sơ, chứng từ được chuyển dần sang dạng thông điệp dữ liệu điện tử, cho phép kết nối, xử lý và ra quyết định trên môi trường số. Điều này không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý thủ tục mà còn tạo nền tảng cho việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn và tự động hóa trong quản lý hải quan.

Cùng với đó, dự thảo bổ sung Điều 17a về quản lý tuân thủ trong quản lý hải quan, lần đầu tiên luật hóa nguyên tắc phân loại doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ và rủi ro. Đây được xem là bước chuyển quan trọng từ tiền kiểm sang hậu kiểm, phù hợp với thông lệ quản lý hiện đại của nhiều nền hải quan tiên tiến trên thế giới.

Theo định hướng này, doanh nghiệp tuân thủ tốt sẽ được hưởng nhiều thuận lợi hơn trong hoạt động xuất nhập khẩu thông qua việc giảm tần suất kiểm tra, giám sát và kiểm tra sau thông quan. Ngược lại, nguồn lực quản lý sẽ tập trung vào các đối tượng có dấu hiệu rủi ro cao, giúp nâng cao hiệu quả kiểm soát mà không làm gia tăng gánh nặng thủ tục hành chính.

Dự thảo cũng dành riêng một điều khoản mới để quản lý hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới. Trong bối cảnh lượng giao dịch qua nền tảng số tăng mạnh những năm gần đây, việc xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia chuỗi giao dịch được kỳ vọng sẽ vừa tạo thuận lợi cho thương mại điện tử, vừa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước đối với hàng hóa xuất nhập khẩu.

Từ góc độ cộng đồng doanh nghiệp, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký VCCI đánh giá cao những cải cách mà ngành Hải quan đã thực hiện trong hơn một thập kỷ qua và kỳ vọng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan thực sự tạo thuận lợi thương mại và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất nhập khẩu.

Theo ông Đậu Anh Tuấn chia sẻ, hiện nay gần như toàn bộ quy trình thủ tục cơ bản đã được số hóa, thời gian thông quan luồng xanh chỉ còn tính bằng giây, tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa giảm mạnh trong khi khối lượng tờ khai tăng nhiều lần cho thấy ngành Hải quan là một trong những đơn vị đi đầu về cải cách hành chính và chuyển đổi số. Tuy nhiên, hải quan số chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm hạ tầng công nghệ đủ mạnh, quy trình minh bạch và cơ chế giải trình rõ ràng trong trường hợp hệ thống phát sinh sai sót. Do đó, cùng với việc chuẩn hoá Luật, ngành Hải quan cần quan tâm hơn đến hạ tầng công nghệ tránh sự cố nghẽn mạng, ách tờ khai, ảnh hưởng đến thông quan.

Chính sách cần minh bạch, ổn định và dễ dự đoán

Bên cạnh việc ghi nhận tinh thần cải cách mạnh mẽ của dự thảo luật, cộng đồng doanh nghiệp cũng đưa ra nhiều đề xuất nhằm bảo đảm các quy định mới thực sự đi vào cuộc sống.

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là cơ chế quản lý tuân thủ tại Điều 17a.

Trao đổi tại hội thảo, bà Lê Thị Xuân Huế - Phó Giám đốc Công ty TNHH BowerGroupAsia Việt Nam cho rằng, việc đánh giá mức độ tuân thủ sẽ tác động trực tiếp đến hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp. Do đó, tiêu chí đánh giá cần bảo đảm tính minh bạch, công bằng và có thể dự đoán được.

Bà Xuân Huế cho biết, trên thực tế có những doanh nghiệp luôn duy trì mức độ tuân thủ cao nhưng vẫn bị hệ thống tự động hạ mức xếp hạng do các nguyên nhân khách quan hoặc do sự chưa thống nhất trong hướng dẫn của các cơ quan quản lý nhà nước.

Từ thực tiễn đó, doanh nghiệp đề xuất cơ quan hải quan cho phép tra cứu điểm tuân thủ và lịch sử vi phạm trên hệ thống quản lý rủi ro; đồng thời xây dựng cơ chế giải trình đối với các trường hợp bị hạ mức tuân thủ do nguyên nhân bất khả kháng trước khi áp dụng các biện pháp quản lý mới.

Theo bà Xuân Huế, điều này không chỉ bảo đảm tính công bằng mà còn khuyến khích doanh nghiệp chủ động đầu tư cho hệ thống quản trị nội bộ và nâng cao chất lượng tuân thủ.

Trong khi đó, bà Nguyễn Ánh Tuyết - Trưởng phòng Xuất nhập khẩu Công ty Ford Việt Nam tập trung góp ý đối với quy định khai bổ sung hồ sơ hải quan. Đại diện Ford Việt Nam cho rằng quy định cho phép khai bổ sung trước thời điểm cơ quan hải quan thông báo kiểm tra hồ sơ chưa thực sự phù hợp với thực tế vận hành của hệ thống điện tử hiện nay.

Theo phân tích của doanh nghiệp, khoảng thời gian từ khi người khai truyền dữ liệu đến khi hệ thống tự động tiếp nhận, phân luồng gần như diễn ra tức thời, khiến doanh nghiệp không có đủ thời gian để phát hiện và điều chỉnh các sai sót kỹ thuật.

Vì vậy, Ford Việt Nam kiến nghị cho phép người khai hải quan được khai bổ sung đến trước thời điểm thông quan mà không bị xử phạt vi phạm hành chính. Cơ chế này sẽ khuyến khích doanh nghiệp chủ động rà soát, tự phát hiện và khắc phục sai sót thay vì chờ cơ quan quản lý phát hiện. Doanh nghiệp cũng đề xuất kéo dài thời hạn khai bổ sung đối với hàng hóa đã thông quan từ 60 ngày lên 5 năm nhằm bảo đảm phù hợp với thời hiệu quản lý thuế và tạo điều kiện cho doanh nghiệp xử lý các phát sinh trong quá trình sản xuất, kinh doanh.

Đối với chế độ doanh nghiệp ưu tiên, nhiều ý kiến đề nghị tiếp tục mở rộng các cơ chế tạo thuận lợi. Trong đó có đề xuất cho phép doanh nghiệp ưu tiên được nhận hàng từ kho ngoại quan để phục vụ sản xuất trước, sau đó hoàn thiện hồ sơ hải quan trong thời hạn 30 ngày.

Theo các doanh nghiệp, đây là giải pháp thiết thực giúp đẩy nhanh vòng quay sản xuất, giảm chi phí logistics và nâng cao khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo lộ trình được quy định tại Nghị quyết số 123/2026/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc điều chỉnh Chương trình lập pháp năm 2026, sau khi Bộ Tài chính hoàn thiện hồ sơ gửi Bộ Tư pháp thẩm định bằng Công văn số 6198/BTC-CHQ, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan sẽ được trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét tại phiên họp tháng 8/2026.