Nha ngân khố trong kháng chiến

Ngày 29/5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 75/SL thành lập Nha Ngân khố trực thuộc Bộ Tài chính. Sự ra đời của Nha Ngân khố không chỉ mang ý nghĩa thành lập một cơ quan tài chính, mà còn đánh dấu bước đi quan trọng trong việc xây dựng nền tài chính độc lập của nước Việt Nam mới.

Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, để bảo đảm bí mật và an toàn, Nha Ngân khố được sơ tán lên vùng ATK Tuyên Quang. Tại xã Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang hôm nay, Khu Di tích Nha Ngân khố Quốc gia vẫn lưu giữ những dấu tích về một thời kỳ đặc biệt của nền tài chính cách mạng.

Những năm gần đây, chuyển đổi số đã trở thành “trục phát triển” mới của hệ thống Kho bạc Nhà nước. Ảnh: An Thư

Con đường dẫn vào khu di tích một buổi chiều cuối tháng 5 phủ đầy màu xanh của núi rừng Việt Bắc. Trong khu trưng bày, những cuốn sổ kế toán cũ, máy đánh chữ, máy in tiền cùng chứng từ và nhiều hiện vật phục vụ công tác tài chính - kế toán khi đó được gìn giữ cẩn thận. Khó có thể hình dung rằng giữa những năm tháng kháng chiến gian khổ, từ nơi đây, các cán bộ ngân khố từng gồng gánh tiền bạc, mang theo chứng từ, vượt rừng, băng suối để bảo đảm nguồn tài chính phục vụ kháng chiến và kiến quốc.

Giới thiệu từng hiện vật, hướng dẫn viên kể rằng, những cuốn sổ sách ngày ấy được ghi chép thủ công dưới ánh đèn dầu leo lét. Có những khoản thu được gom từ Tuần lễ Vàng, từ chiếc nhẫn cưới, đôi hoa tai hay những đồng bạc cuối cùng… người dân tự nguyện đóng góp cho cách mạng.

Có thể thấy, giữa núi rừng chiến khu năm ấy, những cán bộ ngân khố không chỉ bảo đảm an toàn tiền, tài sản quốc gia mà còn góp phần giữ vững nền tài chính của Chính phủ cách mạng non trẻ. Và sau bao năm xây dựng, phát triển, Nha Ngân khố đã trở thành Kho bạc Nhà nước (KBNN), từng bước lớn lên cùng đất nước.

Cuộc cách mạng thầm lặng trong quản lý ngân sách

Nếu phải chọn một cụm từ để nói về chặng đường phát triển của hệ thống KBNN trong nhiều năm gần đây, có lẽ đó là “cuộc cách mạng thầm lặng” trong quản lý tài chính công.

Từ một hệ thống hoạt động chủ yếu theo phương thức thủ công, KBNN đã từng bước xây dựng mô hình quản lý ngân sách tập trung, hiện đại và thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Những dấu mốc như triển khai Luật Ngân sách nhà nước, thực hiện chức năng tổng kế toán nhà nước, xây dựng báo cáo tài chính nhà nước hay triển khai chiến lược phát triển KBNN qua các giai đoạn đã mở ra bước chuyển lớn về mô hình quản trị và năng lực điều hành của toàn hệ thống.

Đặc biệt, việc triển khai Hệ thống thông tin quản lý ngân sách và kho bạc (TABMIS) từ năm 2009 được xem là bước ngoặt quan trọng trong tiến trình hiện đại hóa hoạt động kho bạc. Lần đầu tiên, dữ liệu ngân sách được quản lý tập trung và xử lý theo thời gian thực, tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi số sâu rộng sau này.

Không chỉ thay đổi phương thức vận hành, hệ thống KBNN còn giữ vai trò là “huyết mạch” của nền tài chính quốc gia. Hàng triệu tỷ đồng vốn đầu tư cho phát triển kết cấu hạ tầng, giáo dục, y tế, an sinh xã hội, quốc phòng và an ninh được quản lý, thanh toán an toàn, kịp thời thông qua hệ thống KBNN. Hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ qua các thời kỳ cũng góp phần huy động nguồn lực quan trọng cho đầu tư phát triển và ổn định kinh tế vĩ mô.

Đặc biệt, những năm gần đây, chuyển đổi số đã trở thành “trục phát triển” mới của hệ thống KBNN. Từ phương thức giao dịch trực tiếp, phụ thuộc nhiều vào hồ sơ giấy, KBNN đã chuyển mạnh sang môi trường điện tử. Hiện nay, trên 99% đơn vị sử dụng ngân sách đã thực hiện giao dịch điện tử với KBNN. Hàng năm, gần 20 triệu chứng từ được xử lý trên môi trường số.

Không chỉ thay đổi phương thức vận hành, hệ thống KBNN còn đang từng bước hình thành nền tảng dữ liệu tài chính công quốc gia. Việc triển khai Hệ thống thông tin ngân sách và kế toán nhà nước số (VDBAS), kết nối dữ liệu với các bộ, ngành, địa phương và ngân hàng thương mại đang mở ra mô hình quản trị tài chính công hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn.

Vận hành tinh gọn theo mô hình 2 cấp và hướng tới Kho bạc số

Năm 2025 đánh dấu thêm một bước chuyển lớn của hệ thống KBNN khi chính thức triển khai mô hình tổ chức bộ máy 2 cấp theo chủ trương sắp xếp, tinh gọn bộ máy của Đảng và Nhà nước.

Nếu trước đây hệ thống tổ chức theo 3 cấp gồm trung ương, tỉnh và huyện, thì nay chuyển sang mô hình 2 cấp với KBNN trung ương và 20 KBNN khu vực.

Thực hiện chủ trương tinh gọn bộ máy theo Nghị quyết số 18-NQ/TW, sau sắp xếp, toàn hệ thống đã giảm 465 đầu mối, tương đương hơn 47% số lượng đầu mối trước đây. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về cơ cấu tổ chức, mà còn phản ánh bước chuyển trong tư duy quản trị và vận hành của toàn hệ thống.

Mô hình mới đòi hỏi hạ tầng công nghệ đủ mạnh để xử lý dữ liệu tập trung; quy trình nghiệp vụ phải chuẩn hóa cao hơn; đội ngũ cán bộ phải thích ứng với phương thức làm việc mới. Những giao dịch vốn gắn với địa giới hành chính đang dần được thay bằng môi trường số hóa, liên thông và tập trung.

Điều đáng chú ý là trong suốt quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, các nhiệm vụ thu, thanh toán ngân sách nhà nước vẫn được bảo đảm thông suốt, an toàn, không để gián đoạn dòng chảy ngân sách.

Có thể thấy, từ những cán bộ Ngân khố năm xưa xử lý chứng từ bằng máy đánh chữ đến những cán bộ Kho bạc hôm nay xử lý chứng từ trên môi trường điện tử, khoảng cách không chỉ nằm ở thời gian, mà còn ở trình độ hiện đại hóa của cả một hệ thống.

Từ nền tảng chuyển đổi số hiện nay, KBNN đang hướng tới mục tiêu trở thành Kho bạc số vào năm 2030.

Theo định hướng phát triển, Kho bạc số sẽ vận hành trên nền tảng dữ liệu số, xử lý tự động hóa cao, kết nối liên thông với các cơ quan tài chính, thuế, hải quan, ngân hàng và các đơn vị sử dụng ngân sách. Ở đó, dữ liệu sẽ trở thành “tài sản” quan trọng nhất. Công nghệ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây sẽ từng bước được ứng dụng trong quản lý ngân quỹ và điều hành ngân sách.

Nhiều quy trình kiểm soát chi có thể được tự động hóa trên cơ sở dữ liệu dùng chung và quản trị rủi ro. Các giao dịch ngân sách sẽ được thực hiện gần như hoàn toàn trên môi trường số.

Ở mục tiêu xa hơn, KBNN không chỉ là cơ quan quản lý quỹ ngân sách mà còn đóng vai trò là trung tâm quản trị tài chính công hiện đại, cung cấp dữ liệu phục vụ điều hành kinh tế vĩ mô.

Nhìn lại chặng đường 80 năm đã qua, có thể thấy mỗi bước phát triển của đất nước đều in dấu sự chuyển mình của hệ thống Kho bạc. Dù trong khói lửa chiến tranh hay thời kỳ đổi mới, hội nhập và chuyển đổi số, tinh thần tận tụy, trách nhiệm và khát vọng cống hiến vẫn luôn là sợi chỉ đỏ xuyên suốt, tạo nên bản sắc của hệ thống KBNN./.