“Thuế khoán” - Áp lực từ hai phía

Qua hơn 30 năm thăng trầm của câu chuyện thuế khoán, phía sau số thuế được ấn định là biết bao trăn trở mà cả người nộp thuế và người đi thu thuế đều có những nỗi niềm khó tỏ bày.

Đối với hộ kinh doanh, đó là nỗi lo “cơm áo gạo tiền” và nghĩa vụ thuế “bị ấn định”. Bởi thu nhập từ cửa hàng tạp hóa, quán phở hay tiệm cắt tóc…, không chỉ là nơi kinh doanh, tạo công ăn việc làm mà còn là “nồi cơm của cả gia đình” họ. Kinh doanh nhỏ lẻ vốn phụ thuộc vào từng ngày, từng mùa và cả thời tiết.

Thế nhưng, thuế khoán lại mang tính chất “bất di bất dịch” theo tháng, quý, năm; cứ đến hẹn là phải nộp đủ. Mỗi kỳ điều chỉnh bộ thuế khoán là một lần người kinh doanh lo lắng. Họ thường sống trong tâm lý đề phòng, sợ thấy khách đông một chút là bị “nâng mức khoán”.

Hộ kinh doanh được tự chủ, tự kê khai và nộp thuế dựa trên chính doanh thu thực tế rõ ràng thông qua hệ thống công nghệ. Ảnh: Đức Thanh

Việc định lượng doanh thu bằng mắt thường đôi khi tạo ra sự so bì, ấm ức. Với họ, hai từ “điều tra” hay “khảo sát doanh thu” luôn mang lại áp lực tâm lý nặng nề. Để chứng minh mình không có doanh thu cao như ước tính, nhiều chủ hộ phải dùng những giải pháp tình thế như thu gọn mặt bằng, tắt bớt đèn, hạn chế giao dịch giờ cao điểm vì sợ cơ quan chức năng nhìn thấy. Họ vô tình phải thu mình lại ngay trong chính cơ sở kinh doanh của mình chỉ để giữ cho mức thuế khoán không bị tăng lên.

Sự bức xúc lớn nhất của người nộp thuế là khi doanh thu bị áp đặt dựa trên những suy đoán cơ học, khảo sát vài ba ngày rồi nhân cho cả tháng. Mức thuế khoán vốn không tính đến các chi phí phát sinh như tiền mặt bằng tăng, tiền điện tăng, tiền thuê nhân công hay những ngày nghỉ… Khi thuế khoán tăng đồng nghĩa với biên độ lợi nhuận giảm, tác động tiêu cực đến cả tâm lý lẫn công việc làm ăn của hộ kinh doanh.

Phía “bên kia”, cán bộ thuế cũng chịu không kém phần áp lực. Người ta thường nghĩ cán bộ thuế “quyền lực”, nhưng thực tế chỉ người trong cuộc mới hiểu được những “cái khó” của nghề quản lý thuế khoán hộ kinh doanh. Cán bộ thuế phải thực hiện các biện pháp khảo sát thực địa thủ công, ghi chép số liệu một cách âm thầm để tránh làm xáo trộn việc kinh doanh của người dân.

Quy trình này vô tình tạo ra cảm giác thiếu tự nhiên, đôi khi gây phản cảm và làm sứt mẻ mối quan hệ giữa cơ quan quản lý và người dân. Cảm giác bị hàng chục ánh mắt của chủ quán, nhân viên và thực khách dò xét, đề phòng là áp lực mà không trường lớp nào dạy cán bộ thuế cách chịu đựng.

Khảo sát ngày thường thì quán tìm cách bán cầm chừng, khảo sát đột xuất thì bị phản ứng dữ dội. Nhiều khi vừa bước vào quán, cán bộ thuế đã phải đối mặt với những lời khóc lóc kể khổ, thậm chí là sự phản kháng liều lĩnh từ chủ hộ. Đằng sau sắc phục ngành, cán bộ thuế cũng là những con người có lòng tự trọng, nhưng vì nhiệm vụ, nhiều lúc họ phải gác lại cảm xúc cá nhân để hoàn thành công việc.

Khi thu thập số liệu thực địa đã khó, giai đoạn họp Hội đồng tư vấn thuế xã, phường lại càng căng thẳng. Đây thực sự là một cuộc đấu trí mệt mỏi. Ban chỉ đạo chống thất thu và lãnh đạo ngành giao chỉ tiêu tăng trưởng thu từ 10% - 15% theo tốc độ phát triển kinh tế và chỉ số lạm phát. Trong khi đó, đại diện UBND địa phương, tổ dân phố và đại diện hộ kinh doanh lại đưa ra nhiều ý kiến trái chiều. Trách nhiệm cuối cùng dồn lên vai cơ quan thuế và công chức trực tiếp quản lý địa bàn. Ấn định mức thuế tăng lên một ít thì dân khiếu kiện, công chức thuế không thu được nợ đọng thì phải chịu trách nhiệm cá nhân; ấn định thuế thấp thì đối mặt với rủi ro thiếu trách nhiệm, gây thất thu ngân sách.

Do đó, bài toán bảo đảm nuôi dưỡng nguồn thu, không để thất thu luôn khiến cán bộ thuế phải trăn trở, thường trực trong thực thi nhiệm vụ.

“Lối thoát” cho cả hai phía

Những năm qua, thuế khoán là một lát cắt sinh động và chân thực của nền kinh tế “vỉa hè” tại Việt Nam. Nó mang tính lịch sử và đã hoàn thành tốt sứ mệnh của mình trong một giai đoạn nhất định. Khi xã hội ngày càng hiện đại, công nghệ số và hóa đơn điện tử phát triển, đã đến lúc chúng ta cần một cơ chế quản lý thuế minh bạch hơn.

Việc chuyển dịch từ thuế khoán sang tự kê khai đơn giản, dựa trên doanh thu thực tế, qua tài khoản ngân hàng và hệ thống hóa đơn điện tử sẽ là giải pháp tối ưu cho cả hai phía, cụ thể:

Hộ kinh doanh không còn phải phấp phỏng lo âu trước mỗi kỳ điều chỉnh bộ thuế khoán. Họ được tự chủ, tự kê khai và nộp thuế dựa trên chính doanh thu thực tế rõ ràng thông qua hệ thống công nghệ. Sự minh bạch mang lại cho họ sự tự tin và vị thế của người làm kinh doanh. Nghĩa vụ thuế sẽ không còn là gánh nặng định sẵn đầy lo âu, mà là sự đóng góp tự nguyện, đầy tự hào của mỗi công dân vào sự phát triển của đất nước.

Cán bộ thuế được giải phóng khỏi những cuộc điều tra doanh thu căng thẳng ngoài thực địa, xóa bỏ những định kiến “nhũng nhiễu” vô căn cứ. Công nghệ giúp trả người cán bộ thuế về đúng vị trí là người đồng hành, hướng dẫn và hỗ trợ người dân thực hiện nghĩa vụ thuế một cách chuyên nghiệp.

Thúc đẩy phương pháp quản lý thuế văn minh

Hệ thống quản lý thuế khoán thủ công đang được thay thế bằng một diện mạo hoàn toàn mới. Với chuyển đổi số, hóa đơn điện tử, hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, thanh toán qua ngân hàng và các ứng dụng kê khai trực tuyến, công tác quản lý thuế giờ đây tất yếu chuyển mình tiến tới sự minh bạch, hiện đại.

Ngày nay, dọc các con phố, từ nhà hàng lớn cho đến tiệm trà đá góc đường, hình ảnh những tấm bảng in mã QR đặt ở nơi thuận tiện nhất để khách hàng thanh toán đã trở nên dần quen thuộc. Sự xuất hiện của chiếc mã QR nhỏ bé này đang làm nên một cuộc cách mạng thầm lặng, thay đổi hoàn toàn diện mạo và thói quen của các hộ cá nhân kinh doanh. Người bán không lo tiền giả, không mất thời gian đổi tiền lẻ; người mua thì thuận tiện, an toàn.

Dòng tiền ra vào của mỗi hộ kinh doanh được lưu vết rõ ràng, chính xác trên hệ thống ngân hàng sẽ tạo tiền đề minh bạch hóa doanh thu, hỗ trợ đắc lực cho công tác hiện đại hóa quản lý thuế. Thói quen thanh toán không dùng tiền mặt của người dân và sự cởi mở đón nhận công nghệ của các hộ kinh doanh đang tạo nên một nền tảng quản lý thuế mới. Thuế không còn là những con số áp đặt, phỏng đoán, mà được xây dựng trên một cơ sở dữ liệu thực tế, chính xác và nhân văn.