Thép là một trong những sản phẩm bị khởi kiện nhiều nhất với 6 vụ, chiếm tỷ lệ 30% và hầu hết đều do Mỹ tiến hành.

Hàng ngoại “mượn” xuất xứ, hàng Việt vạ lây

Thực tế cho thấy, trong thời gian trở lại đây cơ quan hải quan Việt Nam đã phát hiện ra nhiều vụ việc có dấu hiệu nhập khẩu hàng hóa thành phẩm, bán thành phẩm từ nước ngoài về Việt Nam để giả mạo xuất xứ xuất đi các nước. Điển hình như vụ buôn lậu gần 2 tỷ USD nhôm tại Vũng Tàu hay vụ phát hiện “núi” nhôm Trung Quốc lên đến 1,8 triệu tấn, trị giá tới khoảng 4,3 tỷ USD “đội lốt” hàng Việt định xuất sang Mỹ và các nước khác.

Đặc biệt là từ khi cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung nổ ra, trong thời gian ngắn đã có rất nhiều sản phẩm thép Việt Nam bị vạ lây từ hàng Trung Quốc. Do nghi ngờ có xuất xứ từ Trung Quốc..., khiến Liên minh châu Âu (EU) quyết định điều tra phòng vệ thương mại với thép Việt, còn Mỹ thì áp thuế chống bán phá giá với mức cao ngất ngưởng.

Thống kê của Bộ Công thương cho thấy, trong thời gian qua, các vụ việc điều tra chống lẩn tránh biện pháp PVTM đối với hàng xuất khẩu của Việt Nam đang có xu hướng gia tăng. Tính đến tháng 12/2019 đã có 20 vụ điều tra chống lẩn tránh được khởi xướng. Trong đó, sản phẩm thép bị khởi kiện nhiều nhất với 6 vụ, chiếm tỷ lệ 30% và hầu hết đều do Mỹ tiến hành. Trong đó, riêng với sản phẩm thép chống ăn mòn (CORE) và thép cán nguội (CRS), Mỹ đã điều tra tổng cộng 5 vụ việc.

Trao đổi với phóng viên TBTCVN, chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong khẳng định, Việt Nam đã và đang có dấu hiệu trở thành điểm trung chuyển của hàng hóa gian lận xuất xứ. Cũng chính vì lẽ đó, nguy cơ hàng hóa xuất khẩu Việt Nam rơi vào “tầm ngắm”, “danh sách đen” bị cảnh báo kiểm soát chặt chẽ tại các thị trường lớn như Mỹ, EU… là rất lớn. “Trong bối cảnh căng thẳng thương mại giữa các nước lớn đang diễn ra, việc hàng hóa nước ngoài, nhất là Trung Quốc đội lốt, giả mạo xuất xứ Việt Nam để xuất khẩu sang các nước đối tác trong các FTA (hiệp định thương mại tự do) của Việt Nam nhằm hưởng thuế suất ưu đãi đang có xu hướng gia tăng” - ông Phong nhấn mạnh.

Nói về câu chuyện này, ông Trần Hữu Linh - Tổng cục trưởng Tổng cục Quản lý thị trường (Bộ Công thương) cho biết, trong năm 2019 lực lượng này đã phát hiện nhiều vụ việc hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ, nhất là hàng nhập lậu từ Trung Quốc như dệt may, linh kiện... thâm nhập thị trường Việt Nam.

Còn theo Cục PVTM (Bộ Công thương), trên thực tế, gian lận xuất xứ thường xảy ra đối với hàng hóa xuất khẩu sang các thị trường áp dụng cơ chế tự chứng nhận xuất xứ như Mỹ, EU, Canada… do các thị trường này không yêu cầu doanh nghiệp xuất trình Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa -(C/O) do cơ quan có thẩm quyền của nước xuất khẩu cấp.

Có thể khẳng định, nếu nước nhập khẩu yêu cầu C/O do cơ quan có thẩm quyền Việt Nam cấp thì về cơ bản vấn đề gian lận xuất xứ được xử lý triệt để bởi các cơ quan quản lý của Việt Nam có thể chủ động kiểm tra, giám sát, siết chặt công tác chứng nhận xuất xứ. Tuy nhiên, đối với các thị trường không yêu cầu C/O nhập khẩu, việc phòng chống gian lận xuất xứ bằng cách tăng cường quản lý chặt chẽ khi cấp C/O là không hiệu quả.

Doanh nghiệp đóng vai trò then chốt

Theo các chuyên gia kinh tế, trong bối cảnh diễn biến phức tạp của thương mại quốc tế, đặc biệt là xung đột thương mại Mỹ - Trung chưa có hồi kết và Việt Nam đang bước vào triển khai thực thi các hiệp định lớn như: CPTPP, EVFTA…, yêu cầu về việc ngăn chặn gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp đặt ra cấp bách hơn bao giờ hết, nhằm bảo vệ và phát triển bền vững xuất khẩu, bảo vệ quyền và lợi ích của các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh chân chính.

Hiện tại Bộ Công thương cho biết đang triển khai nhiều giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về chống lẩn tránh biện pháp PVTM và gian lận xuất xứ. Đồng thời, bộ này tiếp tục theo dõi và đưa ra những cảnh báo sớm tới cộng đồng doanh nghiệp; đẩy mạnh tuyên truyền trong việc sử dụng công cụ PVTM và ứng phó với các vụ kiện; tăng cường công tác dự báo để ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Tuy nhiên, cũng theo Bộ Công thương hiện công tác đấu tranh chống gian lận xuất xứ còn rất nhiều hạn chế. Chế tài xử lý vi phạm chưa đủ sức răn đe. Chẳng hạn như làm giả giấy chứng nhận C/O chỉ bị phạt tối đa 40 triệu đồng, sử dụng C/O giả cũng chỉ bị phạt tối đa 50 triệu đồng nên chưa ngăn chặn được các hành vi gian lận của doanh nghiệp. Vì vậy, các cơ quan chức năng cần hoàn thiện chính sách phù hợp với thực tiễn và mang tính nghiêm minh của pháp luật để chặn đứng việc gian lận ngày càng gia tăng.

Do đó, cơ quan PVTM kêu gọi việc ngăn chặn, xử lý các hành vi gian lận xuất xứ bên cạnh sự chung tay của các bộ, ngành thì sự tham gia của các doanh nghiệp đóng vai trò then chốt. Doanh nghiệp cần nâng cao nhận thức về nguy cơ bị khiếu kiện, điều tra, các nhóm mặt hàng thường bị kiện, nhất là ở Mỹ, EU; đồng thời, không tham gia, tiếp tay cho các hành vi gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần tìm hiểu cơ chế, quy định, thủ tục điều tra của các nước, chủ động hoàn thiện hệ thống quản lý, số liệu để đảm bảo đáp ứng các yêu cầu về thông tin, hợp tác tối đa với cơ quan liên quan tại nước nhập khẩu trong các vụ việc điều tra. Mặt khác, doanh nghiệp cần có kế hoạch chủ động phòng ngừa và xử lý vụ kiện PVTM khi xây dựng chiến lược xuất khẩu.

Ngoài ra, doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược đa dạng hóa sản phẩm và đa phương hóa thị trường xuất khẩu để phân tán rủi ro, tránh tập trung xuất khẩu với khối lượng lớn vào một thị trường vì điều này có thể tạo ra cơ sở cho các nước khởi kiện hay áp dụng biện pháp PVTM trong trường hợp xuất khẩu từ Việt Nam gia tăng đột biến.

Tố Uyên