Không chỉ phục vụ yêu cầu trước mắt, đây còn được xem là bước đi chiến lược giúp Việt Nam chủ động xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia, thích ứng với các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe của thương mại toàn cầu.

Thông tin trên được đưa ra tại Hội thảo trực tuyến “Xây dựng bản đồ ranh giới rừng năm 2020 phục vụ tuân thủ EUDR” do Mạng lưới EUDR Lâm nghiệp tổ chức chiều 29/5 với sự tham gia của cơ quan quản lý, chuyên gia kỹ thuật, địa phương và đại diện các ngành hàng xuất khẩu.

Theo ông Trương Tất Đơ - Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), yêu cầu cốt lõi của EUDR là hàng hóa nhập khẩu vào EU phải được sản xuất không gây mất rừng sau ngày 31/12/2020 và phải tuân thủ pháp luật của quốc gia sản xuất. Để chứng minh điều này, doanh nghiệp bắt buộc phải cung cấp tọa độ địa lý của vùng sản xuất và đối chiếu với bản đồ ranh giới rừng năm 2020.

“Muốn xác định một lô hàng có liên quan đến mất rừng hay không, thì trước hết phải có bản đồ ranh giới rừng làm căn cứ đối chiếu. Đây là nền tảng dữ liệu rất quan trọng để đáp ứng EUDR” - ông Trương Tất Đơ nêu rõ.

Đặc biệt, các chuyên gia lưu ý, nếu Việt Nam không chủ động xây dựng dữ liệu riêng, các nhà nhập khẩu châu Âu sẽ sử dụng các bộ dữ liệu che phủ rừng toàn cầu để thẩm định hàng hóa. Tuy nhiên, nhiều bộ dữ liệu quốc tế hiện nay chủ yếu dựa trên ảnh vệ tinh, độ phân giải thấp hoặc trung bình, thiếu kiểm chứng thực địa, nên có nguy cơ đánh giá sai hiện trạng sản xuất tại Việt Nam.

Hoàn thiện bản đồ rừng 2020 để giữ cửa EU. Ảnh minh họa

Ông Trương Tất Đơ nêu dẫn chứng, tại nhiều vùng trồng cà phê ở Tây Nguyên, nông dân thường sử dụng cây che bóng trong canh tác. Trên ảnh vệ tinh, những khu vực này có thể bị nhận diện nhầm là rừng tự nhiên. Điều này khiến hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đứng trước nguy cơ bị đánh giá sai là liên quan đến phá rừng, dù thực tế không vi phạm quy định.

“Nếu không có bộ dữ liệu quốc gia đủ tin cậy, doanh nghiệp có thể rơi vào tình trạng thiệt đơn, thiệt kép, vừa mất cơ hội xuất khẩu, vừa khó chứng minh nguồn gốc sản xuất hợp pháp” - một chuyên gia tại hội thảo nhận định.

Để tránh rủi ro này, Việt Nam đang xây dựng bộ bản đồ ranh giới rừng năm 2020 dựa trên nhiều nguồn dữ liệu khác nhau, gồm bản đồ hiện trạng rừng của địa phương, ảnh viễn thám đa thời gian, dữ liệu vệ tinh và các nguồn tham chiếu quốc tế như UMD/GLAD hay dữ liệu của Trung tâm Nghiên cứu chung của Liên minh châu Âu (JRC).

Theo nhóm chuyên gia, quy trình xây dựng bản đồ gồm 6 bước, từ chuẩn hóa dữ liệu rừng năm 2020, phân tích biến động qua ảnh viễn thám, đối sánh với dữ liệu quốc tế đến đánh giá độ tin cậy đa nguồn, rà soát xác nhận tại địa phương và công bố trên nền tảng trực tuyến.

Kết quả rà soát được chia thành 3 nhóm màu gồm: xanh, vàng và đỏ. Trong đó, vùng xanh là khu vực các nguồn dữ liệu thống nhất; vùng vàng là khu vực còn sai khác cần tiếp tục kiểm tra; còn vùng đỏ là khu vực có nguy cơ cao liên quan đến các ngành hàng chịu tác động mạnh của EUDR như cà phê, cao su và gỗ.

Theo số liệu cập nhật từ 13 tỉnh đã gửi dữ liệu rà soát, vùng xanh hiện chiếm khoảng 54,2% diện tích, vùng vàng khoảng 45%, trong khi vùng đỏ chỉ chiếm khoảng 0,8%. Đáng chú ý, toàn bộ diện tích vùng đỏ đã được địa phương kiểm chứng thực địa nhằm hạn chế tối đa sai sót.

Ông Tô Xuân Phúc - chuyên gia phân tích chính sách của Tổ chức Forest Trends cho rằng, ý nghĩa lớn nhất của việc xây dựng bản đồ không nằm ở việc tạo thêm thủ tục hành chính, mà là giúp Việt Nam chủ động xây dựng “lá chắn dữ liệu” của riêng mình.

“Bản đồ này nhằm bảo vệ lợi ích chính đáng cho doanh nghiệp và ngành hàng xuất khẩu của Việt Nam, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào dữ liệu quốc tế” - ông Phúc nhấn mạnh.

Không chỉ dừng ở việc xây dựng một bộ dữ liệu phục vụ trước mắt, các cơ quan quản lý đang hướng tới hình thành hệ thống dữ liệu mở phục vụ EUDR trong dài hạn. Theo lộ trình, sau khi tiếp nhận đầy đủ kết quả rà soát từ 34 tỉnh, thành phố, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm sẽ công bố phiên bản 1.0 của bản đồ trên website để doanh nghiệp và các bên liên quan truy cập, sử dụng.

Dữ liệu này sẽ tiếp tục được cập nhật theo hướng mở tương tự mô hình của JRC, với các phiên bản 2.0, 3.0 trong tương lai nhằm nâng cao độ chính xác và độ tin cậy.

Hiện đã có 19/34 địa phương gửi dữ liệu hoàn chỉnh về trung ương. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu dữ liệu hiện trạng rừng năm 2020 tại một số địa phương, năng lực kỹ thuật chưa đồng đều và tâm lý e ngại trách nhiệm khi dữ liệu mới có sai khác với bản đồ cũ.

Để hỗ trợ các địa phương, nhóm chuyên gia đã phát triển bộ công cụ rà soát miễn phí trên nền tảng mã nguồn mở, tích hợp dữ liệu ảnh Sentinel, Planet và Google Earth để kiểm chứng nhanh các khu vực nghi ngờ.

Theo ThS. Phạm Ngọc Hải - Viện Điều tra Quy hoạch rừng, dữ liệu quốc tế chỉ nên được coi là lớp tham chiếu, không phải dữ liệu pháp lý quyết định. Trong xử lý các “vùng vàng” và “vùng đỏ”, dữ liệu địa phương vẫn giữ vai trò then chốt vì đây là nơi nắm rõ hiện trạng sử dụng đất, lịch sử canh tác và hồ sơ thực tế.

Các chuyên gia cũng cảnh báo mức độ rủi ro theo EUDR đối với các ngành hàng như cà phê, cao su và gỗ hiện vẫn ở mức cao, đặc biệt tại khu vực Tây Nguyên. Vì vậy, các địa phương cần tiếp tục bố trí nguồn lực và nhân lực để rà soát dữ liệu kỹ lưỡng trong các giai đoạn tiếp theo.