Tại Hội thảo trực tuyến “Thu thập và quản lý dữ liệu vùng trồng để đáp ứng EUDR: Lựa chọn giải pháp trong bối cảnh hạn chế nguồn lực” do Mạng lưới EUDR Lâm nghiệp và Mạng lưới Nghiên cứu Chính sách nông lâm nghiệp phối hợp tổ chức chiều 8/5, nhiều chuyên gia nhận định Việt Nam đang bước vào giai đoạn “chạy đua với thời gian” để xây dựng nền tảng dữ liệu đủ khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc mới của châu Âu.
Không giống các tiêu chuẩn thương mại trước đây chủ yếu tập trung vào chất lượng hay an toàn thực phẩm, EUDR yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh sản phẩm không liên quan đến hoạt động mất rừng sau ngày 31/12/2020. Điều đó đồng nghĩa mọi lô hàng xuất khẩu sang EU phải xác định được chính xác vị trí vùng trồng, hiện trạng sử dụng đất và tính pháp lý của khu vực sản xuất.
Theo TS. Tô Xuân Phúc - chuyên gia của Tổ chức Forest Trends, truy xuất nguồn gốc hiện không còn là yêu cầu riêng của thị trường EU mà đang dần trở thành chuẩn quản lý mới đối với toàn bộ chuỗi cung ứng nông nghiệp.
Đến cuối năm 2026, theo định hướng của Chính phủ, tất cả sản phẩm nông nghiệp, kể cả hàng nhập khẩu tiêu thụ trong nước, đều phải có khả năng truy xuất nguồn gốc.
Theo ông Phúc, để truy xuất hiệu quả cần hai yếu tố cốt lõi gồm dữ liệu đầu vào và hồ sơ pháp lý đi kèm. Trong đó, dữ liệu đầu vào bao gồm thông tin về vùng trồng, tọa độ địa lý, diện tích, hiện trạng cây trồng…, còn hồ sơ pháp lý là giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc các giấy tờ chứng minh quyền canh tác hợp pháp.
Vấn đề nằm ở chỗ phần lớn cơ sở dữ liệu hiện nay của Việt Nam mới dừng ở mức thống kê tổng hợp, chưa đủ chi tiết để đáp ứng yêu cầu truy xuất đến từng lô đất như EUDR yêu cầu.
Hiện Việt Nam đã hình thành nhiều hệ thống dữ liệu liên quan đến nông nghiệp và lâm nghiệp như dữ liệu diện tích cà phê, cao su, rừng trồng hay sản lượng khai thác gỗ. Một số vùng nguyên liệu đã tham gia các chương trình chứng chỉ quốc tế như FSC hoặc PEFC. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, những dữ liệu này vẫn còn phân tán, thiếu tính đồng bộ và chưa bao phủ toàn bộ chuỗi sản xuất.
TS. Tô Xuân Phúc cho biết diện tích rừng được cấp chứng chỉ FSC hiện khoảng 260.000 ha, trong khi diện tích đạt chứng chỉ PEFC vượt 500.000 ha. Dù vậy, phần lớn dữ liệu mới chỉ nằm trong các chuỗi liên kết của doanh nghiệp và chưa mở rộng đến khu vực sản xuất nhỏ lẻ.
Điều đáng lo ngại hơn là EUDR yêu cầu truy xuất tới từng thửa đất cụ thể. Nếu diện tích dưới 4 ha có thể xác định bằng một điểm tọa độ thì diện tích lớn hơn phải được thể hiện bằng đa giác khép kín (polygon) trên bản đồ số.
 |
| Rừng được cấp chứng chỉ FSC ở tỉnh Thanh Hóa. Ảnh: TL |
TS. Trương Tất Đơ - đại diện Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), thông tin, bản đồ ranh giới rừng năm 2020 hiện là dữ liệu “then chốt” để chứng minh sản phẩm không gây mất rừng. Theo ông Đơ, ngày 31/12/2020 là mốc tham chiếu bắt buộc của EUDR. Nếu không có dữ liệu rừng tại thời điểm này để đối chiếu thì gần như không thể chứng minh được tính tuân thủ.
Trong khi đó, nhiều địa phương hiện vẫn chưa hoàn thiện dữ liệu đầu vào về vùng trồng. Đây được xem là điểm nghẽn lớn nhất khi thời gian áp dụng EUDR đang đến rất gần.
Một thách thức khác là khả năng sai lệch dữ liệu khi sử dụng các bộ bản đồ quốc tế dựa trên ảnh vệ tinh. Theo các chuyên gia, nhiều mô hình nông lâm kết hợp hoặc diện tích cà phê có cây che bóng rất dễ bị nhận diện nhầm thành rừng, dẫn đến nguy cơ bị đánh giá không đạt yêu cầu EUDR.
Ths. Phạm Ngọc Hải - Viện Điều tra Quy hoạch rừng, nhấn mạnh trong điều kiện nguồn lực đầy đủ, việc đáp ứng EUDR không quá khó. Tuy nhiên với quốc gia đang phát triển như Việt Nam, nơi sản xuất nông nghiệp còn manh mún, nhỏ lẻ, áp lực triển khai là rất lớn.
“Khó khăn không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở bài toán tài chính, nhân lực và hạ tầng dữ liệu” - ông Hải nhận định. Hiện có nhiều phương pháp thu thập dữ liệu vùng trồng như GPS cầm tay, RTK, ảnh viễn thám hay điện thoại thông minh. Trong đó, smartphone được xem là giải pháp khả thi nhất nhờ chi phí thấp và dễ triển khai diện rộng.
 |
| Gia Lai là một trong những tỉnh đã thành lập Tổ công tác công tư triển khai EUDR và sẽ rà soát, chuẩn hóa dữ liệu rừng và vùng nguyên liệu, hỗ trợ doanh nghiệp thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc. Ảnh: Phan Tuấn |
Theo các chuyên gia, điều quan trọng hiện nay không phải tìm ra một công cụ hoàn hảo mà là nhanh chóng xây dựng được hệ thống dữ liệu có tính thống nhất và khả năng tích hợp.
“Không thể chờ đến khi có hệ thống hoàn chỉnh mới bắt đầu làm. Cần triển khai ngay theo hướng vừa làm, vừa điều chỉnh” - một chuyên gia tại hội thảo nhận định.
Trong ngắn hạn, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần tận dụng tối đa các công cụ mã nguồn mở, kết hợp giải pháp công nghệ trong nước và huy động sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã, địa phương và người dân để nhanh chóng hình thành cơ sở dữ liệu vùng trồng.
Về dài hạn, mục tiêu lớn hơn là xây dựng một nền tảng dữ liệu nông nghiệp đồng bộ do Nhà nước quản lý nhằm phục vụ truy xuất nguồn gốc, quản lý chuỗi cung ứng và bảo đảm chủ quyền dữ liệu quốc gia.
Trong bối cảnh thị trường toàn cầu ngày càng ưu tiên các tiêu chuẩn xanh, dữ liệu vùng trồng đang trở thành “hạ tầng mềm” quyết định năng lực cạnh tranh của nông, lâm sản Việt Nam.
Nếu không sớm hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc, nhiều ngành hàng xuất khẩu chủ lực có nguy cơ mất lợi thế tại EU - thị trường vốn đang mang lại giá trị gia tăng cao nhờ các ưu đãi từ EVFTA.
Ngược lại, nếu tận dụng được cơ hội từ EUDR để tái cấu trúc chuỗi sản xuất theo hướng minh bạch và bền vững, Việt Nam không chỉ giữ được thị trường EU mà còn nâng chuẩn toàn bộ nền nông nghiệp xuất khẩu trong giai đoạn mới./.
| Điểm mới căn bản của EUDR là chuyển từ kiểm soát hồ sơ giấy tờ sang kiểm soát bằng dữ liệu không gian và công nghệ viễn thám. Doanh nghiệp phải cung cấp tọa độ địa lý chính xác của lô đất sản xuất nguyên liệu. |
