Yêu cầu cấp thiết trong tiến trình chuyển đổi xanh

Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) đang tổ chức lấy ý kiến rộng rãi đối với dự thảo Thông tư hướng dẫn giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon trên sàn giao dịch các-bon trong nước. Dự thảo đồng thời quy định chế độ báo cáo của Sở Giao dịch Chứng khoán, Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam đối với UBCKNN, liên quan đến hoạt động của sàn giao dịch các-bon.

Động thái này nhằm hoàn thiện khung pháp lý cho công tác giám sát, bảo đảm các giao dịch các-bon được thực hiện công khai, minh bạch, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và tạo nền tảng cho thị trường vận hành ổn định trong thời gian tới.

Việt Nam đang chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh, yêu cầu hình thành một thị trường các-bon đồng bộ, có kiểm soát ngày càng trở nên cấp thiết. Ảnh minh họa tư liệu

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh, yêu cầu hình thành một thị trường các-bon đồng bộ, có kiểm soát ngày càng trở nên cấp thiết. Đây không chỉ là công cụ kinh tế để điều tiết phát thải khí nhà kính, mà còn là cấu phần quan trọng trong chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế.

Các định hướng lớn từ Đảng và Nhà nước đã đặt nền móng rõ ràng cho tiến trình này. Từ Nghị quyết số 24-NQ/TW đến Kết luận số 81-KL/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 7 khóa XI về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường, yêu cầu “thiết lập và vận hành hiệu quả thị trường các-bon” được nhấn mạnh, đi kèm với nhiệm vụ tăng cường thanh tra, kiểm tra và giám sát thực thi chính sách.

Song song đó, Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021 - 2030 và Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh đều xác định rõ mục tiêu phát triển thị trường các-bon theo cơ chế trao đổi hạn ngạch phát thải, gắn với yêu cầu nâng cao năng lực giám sát và đánh giá mức độ “xanh hóa” của nền kinh tế.

Trên bình diện pháp lý, Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch các-bon đã tạo khung khổ ban đầu cho việc tổ chức và vận hành thị trường. Tuy nhiên, để các quy định này đi vào thực tiễn, hệ thống văn bản hướng dẫn chi tiết, đặc biệt về cơ chế giám sát và chế độ báo cáo, là mắt xích không thể thiếu. Trong bối cảnh đó, Thông tư hướng dẫn giám sát giao dịch các-bon được kỳ vọng sẽ lấp đầy khoảng trống thể chế, tạo hành lang pháp lý đồng bộ cho việc vận hành thị trường. Quan trọng hơn, đây sẽ là công cụ nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, đồng thời góp phần xây dựng thị trường minh bạch, công bằng.

Bài toán quản trị và kinh nghiệm quốc tế

Chia sẻ tại Hội nghị triển khai khung pháp lý và hướng dẫn nghiệp vụ vận hành sàn giao dịch các-bon tại Việt Nam được tổ chức mới đây, ông Neeraj Joshi - Chuyên gia trưởng biến đổi khí hậu, Khối Kinh tế và Tư vấn chính sách, IFC Đông Á - Thái Bình Dương cho rằng, quản trị không chỉ là hoạt động điều hành của cơ quan nhà nước, mà là quá trình tương tác giữa nhiều chủ thể, bao gồm cả khu vực công và tư, trong việc thiết kế và thực thi chính sách.

Trong hệ thống giao dịch phát thải (ETS), quản trị là yếu tố quyết định hiệu quả và tính bền vững của thị trường. Đây là một thị trường đặc thù, nơi “đơn vị phát thải” mang tính vô hình, nhưng lại có thể giao dịch, do đó tiềm ẩn nhiều rủi ro như biến động giá, gian lận hoặc trục lợi nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, một hệ thống ETS thành công cần bảo đảm các nguyên tắc cốt lõi như minh bạch thông tin, trách nhiệm giải trình rõ ràng, sự tham gia của các bên liên quan và tính tuân thủ pháp luật. Đồng thời, quản trị ETS là một quá trình liên tục, bao trùm từ thiết lập, vận hành đến đánh giá và điều chỉnh chính sách.

Một hệ thống ETS đáng tin cậy, theo ông Neeraj Joshi, phải được xây dựng trên nền tảng pháp lý vững chắc, cơ chế giám sát minh bạch và năng lực thực thi hiệu quả nhằm bảo đảm tuân thủ, duy trì niềm tin thị trường. Trong đó, cơ chế MRV (giám sát, báo cáo và thẩm tra) đóng vai trò trung tâm, kết hợp với hoạt động giám sát thị trường và thực thi tuân thủ một cách nghiêm minh.

Theo chia sẻ từ bà Wei-nee Chen - Trưởng ban Thị trường carbon, Sở Giao dịch Chứng khoán Malaysia, các công cụ định giá các-bon đóng vai trò trung tâm trong việc tạo lập nhu cầu thị trường bền vững.

Bên cạnh đó, bà Wei-nee Chen cho biết, nguyên tắc “3C” - rõ ràng (clear), nhất quán (consistent) và chắc chắn (certain) được xem là nền tảng để tạo niềm tin cho doanh nghiệp. Nếu thiếu các yếu tố này, các doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc lập kế hoạch, cam kết vốn hoặc đầu tư dài hạn vào quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế các-bon thấp.

Trong khuôn khổ ETS, các đơn vị có phát thải dưới mức hạn ngạch có thể chuyển đổi các hạn ngạch dư thừa thành tiền mặt, hỗ trợ thu hồi chi phí cho các khoản đầu tư vào công nghệ hiệu quả hơn và phát thải thấp hơn. Bên cạnh đó, các yếu tố như kiểm thử hệ thống, bảo đảm an ninh mạng, nâng cao năng lực cho các chủ thể tham gia và xây dựng hệ sinh thái thị trường đồng bộ cũng được xem là điều kiện tiên quyết để thị trường vận hành ổn định.