Thực hành thông lệ quản trị quốc tế mới đạt khoảng 25 - 30%

Nếu coi quản trị công ty là một hành trình gồm 4 giai đoạn, từ thức tỉnh, nhận thức, thực hành đến “văn hóa”, doanh nghiệp Việt Nam hiện mới đứng ở điểm chuyển tiếp giữa giai đoạn thứ hai và thứ ba.

Đây là nhận định của ông Phan Đức Hiếu - Đại biểu Quốc hội, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội chia sẻ tại Hội nghị Nâng cao chất lượng quản trị công ty, báo cáo tài chính và minh bạch thông tin trên thị trường chứng khoán tổ chức ngày 8/9/2026.

Theo ông Hiếu, đối với hoạt động quản trị công ty, doanh nghiệp trước hết phải nhận ra tầm quan trọng của quản trị, sau đó học hỏi các nguyên tắc và thông lệ, đưa những hiểu biết này vào thực hành, trước khi quản trị tốt có thể trở thành một phần trong văn hóa doanh nghiệp. Việt Nam đã có những chuyển biến rõ rệt về nhận thức, nhưng quá trình chuyển từ “biết” sang “làm” vẫn cần thêm thời gian và động lực đủ mạnh.

Ông Phan Đức Hiếu - Đại biểu Quốc hội, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội - Ảnh: Mạnh Tuấn

Thực tế, quản trị công ty đã được nhắc đến nhiều hơn trong chiến lược phát triển, báo cáo thường niên và các chương trình đào tạo dành cho thành viên Hội đồng quản trị (HĐQT). Tuy nhiên, mức độ quan tâm không phải lúc nào cũng được chuyển hóa thành thay đổi thực chất trong cơ cấu quyền lực, trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát tại doanh nghiệp.

Không ít trường hợp, quản trị công ty vẫn được tiếp cận như một yêu cầu tuân thủ, thể hiện qua việc hoàn thiện quy chế, biểu mẫu và nghĩa vụ công bố thông tin. Trong khi đó, những nội dung khó hơn như tính độc lập của HĐQT, kiểm soát xung đột lợi ích, đánh giá hiệu quả hoạt động của từng thành viên hay đưa các yếu tố phát triển bền vững vào quá trình ra quyết định chưa được thực hiện tương xứng.

Khoảng cách giữa tuân thủ và thực hành được phản ánh khá rõ qua kết quả đánh giá doanh nghiệp niêm yết. Bà Trần Anh Đào - Trưởng Ban Kiểm soát, Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE) cho biết, qua 18 kỳ bình chọn doanh nghiệp niêm yết tại Cuộc bình chọn Doanh nghiệp niêm yết (VLCA), mức độ tuân thủ các quy định pháp luật của doanh nghiệp đạt trung bình khoảng 65%. Tuy nhiên, tỷ lệ thực hiện theo các thông lệ quản trị quốc tế mới đạt khoảng 25 - 30%.

Thống kê việc đạt điểm tuân thủ (TT) và thông lệ (TL) theo nhóm vốn hóa - Nguồn: HOSE

Các doanh nghiệp đã làm tương đối tốt ở nội dung công bố thông tin, minh bạch và đối xử công bằng với cổ đông. Tuy nhiên, trách nhiệm thực chất của HĐQT, tính độc lập, cơ chế đánh giá hiệu quả hoạt động và phát triển bền vững vẫn là những điểm yếu. Điểm số liên quan tới trách nhiệm của HĐQT và ESG (môi trường, xã hội, quản trị) mới ở mức khoảng 30%.

Sự chênh lệch này cho thấy, doanh nghiệp có thể thực hiện khá hơn những nội dung đã được quy định cụ thể, nhưng còn chậm với các thông lệ đòi hỏi sự chủ động và cam kết từ bên trong.

Nâng “sàn” pháp lý để tạo chuyển biến thực chất

Các diễn giả trao đổi tại Hội nghị Nâng cao chất lượng quản trị công ty, báo cáo tài chính và minh bạch thông tin trên thị trường chứng khoán, ngày 8/9/2026. Ảnh: Mạnh Tuấn

Trong khi quản trị công ty chưa trở thành nhu cầu tự thân của phần lớn doanh nghiệp, ông Phan Đức Hiếu cho rằng, vai trò thúc đẩy của pháp luật vẫn rất cần thiết. Nếu chỉ đặt ra các nguyên tắc mang tính khuyến nghị hoặc hoàn toàn trông chờ vào cơ chế tự nguyện, quá trình thay đổi trên diện rộng sẽ diễn ra chậm.

Theo đó, ở giai đoạn đầu, cần sử dụng “cây gậy” nhiều hơn “củ cà rốt”, tức tăng cường các yêu cầu bắt buộc để buộc doanh nghiệp bước từ nhận thức sang thực hành. Khi quản trị tốt đã trở thành văn hóa, động lực tự thân và sức ép thị trường đủ lớn, mức độ can thiệp trực tiếp của pháp luật có thể được điều chỉnh phù hợp.

Việc sửa đổi Luật Doanh nghiệp được kỳ vọng sẽ tạo thêm nền tảng cho quá trình này. Ông Nguyễn Đức Trung - Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, Bộ Tài chính cho biết, Luật Doanh nghiệp năm 2020 dự kiến được sửa đổi vào năm 2027 với 3 nhóm mục tiêu chính.

Một là, tiếp tục bảo đảm môi trường đầu tư, kinh doanh thuận lợi trên cơ sở tăng cường tham vấn cộng đồng doanh nghiệp. Hai là, cải cách thủ tục hành chính và liên thông dữ liệu giữa các lĩnh vực thuế, chứng khoán, kế toán, bảo hiểm. Ba là, nâng chuẩn tiệm cận các yêu cầu quốc tế, đặc biệt trong minh bạch thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi.

Những thay đổi này không chỉ phục vụ yêu cầu quản lý nhà nước. Một hệ thống thông tin minh bạch hơn sẽ giúp giảm rủi ro cho nhà đầu tư, cải thiện mức độ tín nhiệm và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn với chi phí hợp lý hơn.

Cùng với đó, mô hình quản trị trong doanh nghiệp cũng đang có sự chuyển dịch từ ban kiểm soát sang ủy ban kiểm toán trực thuộc HĐQT. Thay đổi về mô hình chỉ phát huy hiệu quả khi ủy ban kiểm toán có đủ tính độc lập, năng lực chuyên môn và khả năng tiếp cận thông tin để thực hiện chức năng giám sát.

Đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN), yêu cầu nâng chất lượng quản trị càng trở nên cấp thiết. Theo bà Nguyễn Thu Thủy - Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước, Bộ Tài chính, mục tiêu đến năm 2030 là 100% tập đoàn, tổng công ty nhà nước áp dụng quản trị theo chuẩn OECD.

Dù vậy, DNNN phải đồng thời theo đuổi hiệu quả kinh doanh và thực hiện các nhiệm vụ chính trị, xã hội. Quyền hạn của HĐQT hoặc Hội đồng thành viên cũng có thể bị giới hạn bởi mối quan hệ với cơ quan đại diện chủ sở hữu. Quá trình cổ phần hóa cũng cần đi vào thực chất hơn. Nếu Nhà nước vẫn nắm giữ tỷ lệ vốn quá lớn, có trường hợp tới 90%, tính đại chúng của doanh nghiệp và tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng sẽ khó được cải thiện. Khi đó, vai trò giám sát của cổ đông bên ngoài và sức ép kỷ luật từ thị trường sẽ vẫn còn hạn chế.

Pháp luật có thể đặt ra “sàn” quản trị, cơ quan quản lý và sở giao dịch giám sát việc thực hiện, còn nhà đầu tư tổ chức và cổ đông tạo ra sức ép thay đổi. Tuy nhiên, yếu tố quyết định vẫn nằm ở HĐQT và lãnh đạo doanh nghiệp.

Đích đến của quản trị công ty không phải là có thêm một bộ quy chế hay hoàn thành đủ biểu mẫu công bố thông tin. Chỉ khi các nguyên tắc quản trị được thể hiện trong từng quyết định của HĐQT, trong cơ chế kiểm soát rủi ro và cách doanh nghiệp đối xử với cổ đông, quá trình chuyển từ “nhận thức” sang “thực hành” mới thực sự hoàn tất./.