Điểm mặt, chỉ tên thủ đoạn gian lận hóa đơn

Sự ra đời của hóa đơn điện tử đánh dấu bước ngoặt lớn, giúp tối ưu hóa vận hành, cắt giảm mạnh chi phí in ấn và lưu trữ. Đồng thời, giải pháp này thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện, minh bạch hóa giao dịch và tạo môi trường kinh doanh lành mạnh. Theo thống kê của ngành Thuế, từ khi triển khai đến ngày 18/5/2026, cơ quan thuế tiếp nhận và xử lý là hơn 25,6 tỷ hóa đơn.

Đặc biệt, nguồn dữ liệu lớn của hóa đơn điện tử giúp cơ quan thuế có điều kiện nâng cao hiệu quả quản lý, tăng cường đối chiếu, phân tích và kiểm soát rủi ro. Tuy nhiên, tình hình gian lận hóa đơn hiện nay vẫn có xu hướng gia tăng cả về quy mô và mức độ tinh vi.

Nguồn: Cục Thuế. Đồ họa: Phương Anh

Bà Nguyễn Thu Trà - Trưởng ban Quản lý tuân thủ và hỗ trợ người nộp thuế (Cục Thuế), cho biết, qua công tác quản lý rủi ro, phân tích dữ liệu và kiểm tra thực tế, cơ quan thuế đã nhận diện được các hành vi vi phạm phổ biến.

Hành vi thứ nhất là mua bán hóa đơn khống. Trong trường hợp này, doanh nghiệp thường không phát sinh hoạt động mua bán hàng hóa, dịch vụ thực tế nhưng lập hóa đơn để bán cho các tổ chức, cá nhân khác nhằm hợp thức hóa chi phí, tăng khấu trừ thuế giá trị gia tăng hoặc giảm thu nhập chịu thuế.

Hành vi thứ hai là sử dụng hóa đơn của doanh nghiệp “ma”. Ở hành vi này, các đối tượng thường thành lập nhiều doanh nghiệp chỉ nhằm mục đích mua bán hóa đơn, không có hoạt động sản xuất kinh doanh thực tế, không có kho bãi, lao động, tài sản cố định nhưng phát hành hóa đơn với doanh số lớn. Sau thời gian ngắn hoạt động, các doanh nghiệp này sẽ chuyển sang các trạng thái: Ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn thành thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế; tạm ngừng hoạt động; không hoạt động tại địa chỉ đăng ký nhằm che giấu hành vi vi phạm, gây khó khăn cho công tác truy vết, xác minh và xử lý của cơ quan thuế.

Hành vi thứ ba là lập hóa đơn sai lệch giá trị giao dịch. Cụ thể, một số doanh nghiệp nâng khống giá trị hàng hóa, dịch vụ nhằm tăng chi phí; tăng số thuế giá trị gia tăng đầu vào được khấu trừ; nâng số thuế đề nghị hoàn; hợp thức hóa doanh thu.

Hành vi thứ tư là tạo lập chuỗi giao dịch giả. Ở hành vi này, các đối tượng thường tạo sự liên kết các doanh nghiệp với nhau thành chuỗi mua bán khép kín nhằm hợp thức hóa dòng hàng; tạo vòng quay hóa đơn; tạo đầu vào hợp pháp cho hồ sơ hoàn thuế; che giấu nguồn gốc hàng hóa. Một số lĩnh vực có rủi ro cao ở hành vi này là: Điện thoại, linh kiện điện tử; tinh bột sắn, nông sản; vật liệu xây dựng; cát, đá, sỏi; than và khoáng sản.

Hành vi thứ năm là gian lận hoàn thuế giá trị gia tăng. Đây là hành vi có mức độ rủi ro cao, thường gắn với việc sử dụng hóa đơn đầu vào không hợp pháp để hợp thức hồ sơ hoàn thuế giá trị gia tăng.

Tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác phối hợp

Thượng tá Trần Quang Tuấn - Phó trưởng Phòng Cảnh sát kinh tế (Công an TP Hải Phòng) cho biết, qua điều tra, nghiên cứu cho thấy, hành vi gian lận của các đối tượng ngày càng tinh vi, không còn mang tính đơn lẻ mà đã hình thành các chuỗi doanh nghiệp liên kết, hoạt động xuyên địa bàn, liên ngành, liên tỉnh.

Nhằm tránh bị cơ quan thuế phát hiện thông qua rà soát, các đối tượng mua bán hoá đơn thường ở nhiều địa phương khác nhau nhưng liên kết với nhau để tạo thành đường dây xuất hoá đơn với mức phí thấp. Nghiêm trọng hơn, các hành vi vi phạm còn được thực hiện có tổ chức, tận dụng công nghệ và không gian mạng để che giấu giao dịch, gây khó khăn cho công tác quản lý. “Tuy nhiên, trong bối cảnh thống nhất áp dụng hoá đơn điện tử, khi một doanh nghiệp bán hoá đơn nhưng không có hoá đơn đầu vào cho hàng hoá đã bán thì rất dễ bị phát hiện” - Thượng tá Trần Quang Tuấn chỉ rõ.

Bà Nguyễn Thu Trà cho biết, để đối phó với tội phạm về hóa đơn, ngành Thuế đã xây dựng một hệ thống phân tích rủi ro đa tầng, tập trung vào việc nhận diện các doanh nghiệp có dấu hiệu nghi ngờ ngay từ khi mới thành lập hoặc có những biến động bất thường trong hoạt động kinh doanh.

Một ứng dụng quan trọng khác đang được ngành Thuế triển khai là cảnh báo xuất hóa đơn theo hệ số K. Đây là giải pháp sử dụng dữ liệu hóa đơn điện tử kết hợp với các chỉ báo rủi ro để phát hiện sớm các trường hợp có dấu hiệu xuất hóa đơn không phù hợp với năng lực và đặc điểm hoạt động thực tế của doanh nghiệp.

Để xử lý nghiêm các chuỗi doanh nghiệp liên kết nhằm mục đích buôn bán hóa đơn, cơ quan thuế đã triển khai ứng dụng phân tích chuỗi đồ thị Graph analysis (kỹ thuật khai thác mối quan hệ mua bán giữa các doanh nghiệp thông qua hóa đơn điện tử). Công nghệ này giúp phát hiện các các chuỗi giao dịch khép kín; nhóm doanh nghiệp có hành vi tương đồng, nhận diện dòng hóa đơn quay vòng. Đây là dấu hiệu điển hình của các đường dây mua bán hóa đơn chuyên nghiệp.

Đặc biệt, ngành Thuế đang đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (Machine Learning) để tự động hóa việc phát hiện các hành vi bất thường. AI sẽ giúp thiết lập các mô hình cảnh báo sớm, hỗ trợ lựa chọn chính xác đối tượng cần thanh tra, kiểm tra.

Theo Phó Cục trưởng Cục Thuế Mai Sơn, trong kỷ nguyên số, cuộc đấu tranh với gian lận hóa đơn và hoàn thuế không còn chỉ diễn ra trên hồ sơ giấy hay trong từng vụ việc riêng lẻ, mà là cuộc đấu tranh trên không gian dữ liệu. Vì vậy, quản lý dựa trên dữ liệu, quản lý rủi ro, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và tăng cường phối hợp liên ngành sẽ là những trụ cột quan trọng để xây dựng nền quản lý thuế hiện đại, minh bạch, hiệu quả và công bằng.

Ông Mai Sơn chỉ rõ, các hành vi gian lận hóa đơn, hoàn thuế giá trị gia tăng thường gắn với nhiều dữ liệu, nhiều địa bàn, nhiều chủ thể và nhiều khâu trong chuỗi giao dịch, do đó không thể xử lý hiệu quả nếu chỉ dựa vào nỗ lực của một cơ quan riêng lẻ.

“Để bài trừ triệt để vấn nạn gian lận hóa đơn, cần tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác phối hợp giữa cơ quan Thuế với cơ quan Công an, Hải quan, Ngân hàng, cơ quan đăng ký kinh doanh, Viện kiểm sát, Tòa án và các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan trong chia sẻ thông tin, xác minh giao dịch, truy vết dòng tiền, đối chiếu luồng hàng, chuyển tin báo, chuyển hồ sơ kiến nghị khởi tố và xử lý vi phạm theo quy định pháp luật. Đây là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả phòng ngừa và đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật” - ông Mai Sơn nhấn mạnh.