Công nghệ nền tảng chưa thể cất cánh

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, đây là hội thảo có ý nghĩa rất quan trọng, thực hiện Thông báo số 66-TB/VPTW ngày 25/5/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng về kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại buổi làm việc với các Cơ quan có liên quan về phát triển công nghiệp vật liệu. Hội thảo nhằm đánh giá thực trạng, nhận diện các khó khăn, thách thức và đề xuất các định hướng, giải pháp, cơ chế, chính sách, góp phần thúc đẩy mạnh mẽ 2 ngành công nghiệp nền tảng của đất nước trong giai đoạn mới.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu.

Tại Kết luận này, một nội dung rất quan trọng được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ là phát triển công nghiệp vật liệu phải có trọng tâm, trọng điểm; không dàn trải; tập trung vào 3 nhóm lớn gồm: Vật liệu cơ bản; Vật liệu chiến lược; Vật liệu tương lai. Đồng thời, phải chuyển mạnh từ khai thác tài nguyên thô sang chế biến sâu; làm chủ công nghệ lõi.

Trình bày báo cáo đề dẫn tại hội thảo, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải cho hay, đất nước ta đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những đòi hỏi rất cao. Nhiều chương trình dự án chiến lược quốc gia đang đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới đối với công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí chế tạo của Việt Nam.

Sau gần 40 năm đổi mới, ngành công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí của Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu rất quan trọng. Tuy nhiên, so với yêu cầu của giai đoạn phát triển mới, hai ngành vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế và thách thức lớn.

Đối với ngành cơ khí, dù tổng giá trị sản xuất tăng gấp đôi trong giai đoạn 2018 - 2025 (đạt khoảng 122 tỷ USD), nhưng khối FDI lại chiếm đến hơn 60% tỷ trọng. Theo Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí Phan Đăng Phong, đối với các dây chuyền thiết bị toàn bộ trong các lĩnh vực có dung lượng thị trường lớn, doanh nghiệp nội địa mới chỉ đáp ứng dưới 20% và chưa tự chủ được vật liệu nền tảng.

Chủ nhiệm Uỷ ban Khoa học và Công nghệ Nguyễn Thanh Hải phát biểu.

Đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ cũng nhìn nhận điểm nghẽn lớn nhất của ngành vật liệu là chủ yếu khai thác sơ chế, bán thành phẩm, trong khi vật liệu công nghệ cao vẫn phải nhập khẩu. Chúng ta có lợi thế về đất hiếm, bauxite, titan, nhưng năng lực chế biến sâu còn hạn chế.

Tại hội thảo, các chuyên gia và đại diện doanh nghiệp đã chỉ rõ những nguyên nhân khiến hai ngành công nghiệp nền tảng này chưa thể cất cánh. Ông Nguyễn Chỉ Sáng - Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt cho hay hệ thống đường sắt đô thị đang áp dụng nhiều tiêu chuẩn khác nhau. Việc thiếu một bộ tiêu chuẩn quốc gia thống nhất khiến doanh nghiệp nội địa không dám đầu tư dây chuyền vì sợ “làm ra không bán được”, đồng thời đẩy chi phí vận hành, bảo trì dự án lên cao từ 30 - 50%.

Nghị định 04 của Chính phủ có chủ trương cho chủ đầu tư đặt hàng doanh nghiệp nội địa, nhưng lại thiếu thông tư hướng dẫn khiến các Ban quản lý dự án bối rối. Đặc biệt, các dự án theo hình thức PPP/BT hiện chưa có quy định bắt buộc tỷ lệ nội địa hóa, tước đi cơ hội của các doanh nghiệp trong nước.

PGS.TS Trương Việt Anh (Đại học Bách Khoa Hà Nội) và PGS.TS Lâm Quang Vinh (Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh) cùng chung nhận định về điểm nghẽn kết nối giữa nhà khoa học và doanh nghiệp. Sự thiếu vắng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) khiến các công nghệ mới không thể đưa ra thị trường, dẫn đến sự lãng phí chất xám và mất đi cơ hội cạnh tranh.

Trong khi đó, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh cho biết lĩnh vực vật liệu xây dựng có phạm vi rất rộng nhưng lại đang chịu sự điều chỉnh phân tán của nhiều luật, thiếu vắng một đạo luật chuyên ngành.

Cần “cú hích” mới về thể chế

Để Việt Nam có thể tự chủ công nghệ, làm chủ máy móc thiết bị phục vụ các dự án chiến lược, các đại biểu tham dự hội nghị đã đề xuất nhiều giải pháp.

Theo đó, các doanh nghiệp kiến nghị Quốc hội và Chính phủ cần ban hành nghị quyết giao nhiệm vụ, chỉ định một tổ hợp doanh nghiệp trong nước thực hiện các dự án thí điểm (đường sắt, điện gió, alumin) kèm điều kiện bắt buộc nhà thầu nước ngoài phải liên doanh và chuyển giao công nghệ. Đồng thời, phải bổ sung quy định về tỷ lệ sử dụng hàng hóa trong nước làm điều kiện tiên quyết để phê duyệt dự án PPP/BT.

Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công thương) Phạm Văn Quân kiến nghị Quốc hội sớm đưa dự án Luật Công nghiệp trọng điểm vào chương trình xây dựng luật theo quy trình rút gọn. Đồng thời, Thứ trưởng Nguyễn Văn Sinh đề xuất xây dựng Luật Quản lý phát triển vật liệu xây dựng, và xa hơn là Luật Công nghiệp vật liệu.

Một số ý kiến khác đề nghị khẩn trương ban hành bộ tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất (như ray đường sắt, cấp điện). Đồng thời, cần áp dụng cơ chế Sandbox cho các nghiên cứu mới, đồng bộ hóa hạ tầng tiêu chuẩn với quốc tế, và có chính sách ăn chia lợi nhuận sòng phẳng giữa nhà khoa học và doanh nghiệp để thúc đẩy thương mại hóa.

Toàn cảnh hội thảo sáng 15/6.

Đi cùng với đó là phải chuyển mạnh từ khai thác tài nguyên thô sang chế biến sâu, tập trung vào 3 nhóm: vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai. Đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất 6 chuỗi trọng điểm bao gồm: Đất hiếm, pin lưu trữ/hydrogen, bán dẫn, thép đặc chủng, khoáng sản chiến lược và vật liệu sinh học.

Đóng góp ý kiến, bà Nguyễn Phương Thủy - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật, khẳng định yêu cầu hiện nay không chỉ là ban hành chính sách chung chung mà phải xác định đúng nhu cầu của doanh nghiệp để giải quyết dứt điểm các mâu thuẫn pháp lý.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đang nghiên cứu tổ chức kỳ họp bất thường vào cuối tháng 7 hoặc đầu tháng 8 để xử lý khối lượng công việc pháp luật rất lớn của năm 2026. Nếu Chính phủ dự kiến trình Quốc hội nghị quyết cơ chế đặc thù, đề nghị khẩn trương hoàn thiện hồ sơ. Đối với các dự án luật, nghị quyết chưa có trong chương trình, có thể áp dụng quy trình “2 trong 1”, vừa báo cáo Thường vụ Quốc hội xem xét cho ý kiến, vừa bổ sung vào chương trình nếu đủ điều kiện, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật cho hay.