Hoàn thiện phân loại hàng hóa, mở đường cho Hải quan số

Trong bối cảnh thương mại quốc tế thay đổi nhanh, hàng hóa ngày càng phức tạp, tích hợp nhiều vật liệu, công nghệ và chức năng mới, hệ thống quy định hiện hành bộc lộ những khoảng trống cần điều chỉnh.

Theo Cục Hải quan, phân loại hàng hóa luôn được xem là “điểm đầu” của toàn bộ chuỗi quản lý hải quan. Chỉ cần xác định sai bản chất hàng hóa hoặc áp sai mã số, hàng loạt hệ quả sẽ phát sinh, từ áp dụng sai chính sách quản lý, xác định không đúng nghĩa vụ thuế đến phát sinh khiếu nại, tranh chấp hoặc nguy cơ thất thu ngân sách.

Trên thực tế, hiện nay, nảy sinh bất cập, điển hình như một lô hàng nhập khẩu linh kiện điện tử từng được doanh nghiệp khai theo một nhóm mã với mức thuế thấp hơn, trong khi cơ quan hải quan xác định hàng hóa có cấu tạo và công dụng khác, phải áp mã khác với nghĩa vụ thuế cao hơn. Không ít vụ việc tương tự đã dẫn tới khiếu nại, truy thu, kéo dài thời gian thông quan và làm tăng chi phí tuân thủ.

Cán bộ hải quan phân tích, giám định hàng hoá xuất nhập khẩu. Ảnh: CTV

Trong quản lý xuất nhập khẩu hiện đại, phân loại hàng hóa không chỉ để xác định mã HS và mức thuế. Đằng sau một mã số còn là toàn bộ chính sách quản lý nhà nước đối với hàng hóa: điều kiện nhập khẩu, kiểm tra chuyên ngành, giấy phép, ưu đãi thuế quan hay nghĩa vụ ngân sách.

Sau hơn một thập kỷ thực hiện Thông tư số 14/2015/TT-BTC và các văn bản sửa đổi, hệ thống pháp lý hiện hành đã phát huy vai trò quan trọng nhưng cũng bộc lộ nhiều giới hạn khi mô hình quản lý hải quan thay đổi nhanh.

Các quy định hiện nằm rải rác ở nhiều văn bản; một số thủ tục vẫn mang dấu ấn hồ sơ giấy; chưa theo kịp yêu cầu số hóa và thông quan tập trung; một số nội dung phát sinh trong thực tiễn chưa có cơ sở pháp lý đủ rõ để xử lý thống nhất.

Chính vì vậy, dự thảo Thông tư hướng dẫn về phân loại hàng hóa, phân tích để phân loại hàng hóa đang được Bộ Tài chính lấy ý kiến được xây dựng để thay thế Thông tư số 14/2015/TT-BTC và Thông tư số 17/2021/TT-BTC, đồng thời cập nhật đồng bộ với Luật Quản lý thuế năm 2025, Luật Hải quan sửa đổi, Nghị định số 167/2025/NĐ-CP và các quy định mới về thủ tục hải quan và mô hình tổ chức bộ máy là yêu cầu cần thiết và cấp bách.

Điểm đáng chú ý nhất của dự thảo là tái khẳng định nguyên tắc cốt lõi, một mặt hàng chỉ có một mã số duy nhất theo Danh mục hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu Việt Nam.

Nếu cùng một hàng hóa nhưng doanh nghiệp khác nhau được áp mã khác nhau, hệ quả không chỉ là thất thu ngân sách mà còn tạo méo mó môi trường kinh doanh. Để xử lý triệt để vấn đề này, dự thảo bổ sung chuỗi căn cứ phân loại theo thứ tự ưu tiên, từ Danh mục hàng hóa Việt Nam, quy tắc HS, chú giải chi tiết, tuyển tập ý kiến phân loại của Tổ chức Hải quan thế giới (WCO), chú giải AHTN đến cơ sở dữ liệu phân loại quốc gia.

Cách tiếp cận này giúp giảm khoảng trống pháp lý và tăng tính dự báo cho doanh nghiệp. Một thay đổi đáng chú ý khác là quy định rõ hơn cơ chế sử dụng kết quả phân tích để phân loại.

Theo dự thảo, khi cơ quan hải quan chưa đủ cơ sở xác định tính chính xác của việc phân loại, sẽ thực hiện phân tích chuyên sâu; trường hợp chưa đủ điều kiện kỹ thuật có thể sử dụng dịch vụ giám định, thử nghiệm của tổ chức độc lập theo quy định pháp luật.

Đáng chú ý, doanh nghiệp cũng được chủ động sử dụng kết quả giám định hoặc dữ liệu Danh mục hàng hóa để xác định trước thông tin về thành phần, tính chất, công dụng của hàng hóa. Điều này cho thấy tư duy quản lý đã chuyển từ “kiểm soát hoàn toàn” sang “cùng chia sẻ trách nhiệm tuân thủ”.

Theo đánh giá của một số hiệp hội doanh nghiệp và đại diện cộng đồng doanh nghiệp tham gia góp ý, việc chuẩn hóa dữ liệu phân loại, tăng tính công khai và mở rộng sử dụng cơ sở dữ liệu sẽ góp phần nâng cao khả năng dự báo chi phí tuân thủ, giảm phụ thuộc vào diễn giải chủ quan.

Bà Trần Thanh Tâm - Giám đốc Trung tâm hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam bày tỏ ủng hộ điểm cải cách của Bộ Tài chính trong dự thảo và cho rằng việc đẩy mạnh số hóa hồ sơ, chuẩn hóa kết quả phân loại và công khai cơ sở dữ liệu là hướng cải cách tích cực, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch xuất nhập khẩu, đồng thời giảm phát sinh thủ tục hành chính không cần thiết, giảm chi phí, thời gian tuân thủ của doanh nghiệp...

Từ hoàn thiện pháp lý đến nâng cấp năng lực kiểm định

Những năm gần đây, cùng với hoàn thiện chính sách phân tích, phân loại hàng hoá, thực hiện chỉ đạo của Bộ Tài chính, cơ quan Hải quan đã đầu tư đáng kể cho hệ thống kiểm định nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý trong điều kiện hàng hóa ngày càng đa dạng và công nghệ sản xuất thay đổi nhanh.

Theo ông Nguyễn Xuân Cường - Chi cục trưởng Chi cục Kiểm định Hải quan, hệ thống trang thiết bị phòng thí nghiệm của cơ quan hải quan hiện đã bao phủ nhiều lĩnh vực chuyên sâu, từ phân tích vật liệu cơ lý, hóa học phân tử đến kiểm định kim loại, cấu trúc vật liệu và vi sinh thực phẩm. Đây là nền tảng kỹ thuật quan trọng phục vụ xác định chính xác bản chất hàng hóa, hỗ trợ phân loại mã số, hậu kiểm và xử lý tranh chấp.

Thực tế cho thấy, nhiều mặt hàng có hình thức tương đồng nhưng khác biệt lớn về cấu tạo hoặc thành phần. Nếu chỉ đánh giá bằng cảm quan, nguy cơ phân loại sai là rất lớn. Trong khi đó, mỗi khác biệt nhỏ về thành phần có thể kéo theo thay đổi về mã số HS, mức thuế hoặc điều kiện quản lý chuyên ngành.

Để đáp ứng yêu cầu đó, hệ thống kiểm định hiện được tổ chức theo 5 nhóm chức năng chuyên biệt gồm: phân tích giấy, vải sợi; phân tích sắt thép, kim loại; phân tích hóa chất, polymer; phân tích vi sinh; và sinh học phân tử.

Việc chuyên môn hóa theo nhóm kỹ thuật giúp mở rộng phạm vi kiểm định và nâng cao độ chính xác. Việc đầu tư thiết bị hiện đại đã giúp tăng độ tin cậy của kết quả phân tích, rút ngắn thời gian xử lý và nâng cao hiệu quả chuyên môn.

Thông qua các kết quả phân tích, cơ quan hải quan có thể nhận diện các trường hợp khai sai bản chất hàng hóa, khai không đúng mã số hoặc lợi dụng khoảng trống kỹ thuật để lẩn tránh nghĩa vụ thuế. Quan trọng hơn, việc chuẩn hóa phân loại không chỉ phục vụ mục tiêu chống gian lận mà còn tạo nền tảng cho môi trường kinh doanh minh bạch. “Một mặt hàng xuất nhập khẩu phải được phân loại vào một mã hàng phù hợp. Quá trình phân tích bằng trang thiết bị kỹ thuật giúp xác định chính xác mã số thuế, bảo đảm thu đúng, thu đủ và tạo cạnh tranh công bằng” - ông Nguyễn Xuân Cường nhấn mạnh.

Có thể khẳng định, trong chiến lược phát triển đến giai đoạn mới, Hải quan Việt Nam đang đặt trọng tâm vào ứng dụng công nghệ thông tin, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa. Mục tiêu không chỉ là số hóa quy trình mà là thay đổi căn bản phương thức quản lý.

Ở mô hình Hải quan thông minh, dữ liệu kiểm định sẽ không còn dừng ở kết quả đầu ra mà trở thành dữ liệu đầu vào cho quản lý rủi ro. Các thao tác lấy mẫu, truyền dữ liệu, đối chiếu kết quả và trả kết quả sẽ được thực hiện nhanh hơn, giảm sự can thiệp thủ công. Các công cụ AI cũng sẽ hỗ trợ nhận diện bất thường, phân tích xu hướng và nâng cao độ chính xác trong hoạt động kiểm định. Đây được xem là bước chuyển quan trọng để cơ quan hải quan vừa tạo thuận lợi thương mại, vừa nâng cao hiệu quả quản lý trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng cao đang đặt ra yêu cầu ngày càng lớn đối với hoạt động xuất nhập khẩu.