Từ lúa gạo đến cà phê, sầu riêng

Phát biểu tại Hội nghị Ban Chỉ đạo lần thứ nhất triển khai Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến năm 2050” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức ngày 18/5, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung nhấn mạnh, sản xuất trồng trọt giảm phát thải không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường mà đã trở thành yêu cầu tất yếu của quá trình phát triển nông nghiệp hiện đại, hội nhập quốc tế.

Theo Thứ trưởng Hoàng Trung, trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, ngành nông nghiệp phải chuyển đổi mạnh mẽ theo hướng xanh hơn, ít phát thải hơn nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả kinh tế và nâng cao thu nhập cho nông dân. Việc triển khai đề án cần gắn với mục tiêu giảm chi phí đầu vào, tăng giá trị sản phẩm, đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường xuất khẩu và từng bước xây dựng thương hiệu “nông sản phát thải thấp” của Việt Nam.

Nếu như trước đây, giảm phát thải chủ yếu được nhắc đến trong ngành lúa gạo thì nay phạm vi đã mở rộng sang nhiều ngành hàng chủ lực khác như cà phê, ngô và sầu riêng. Đây đều là những mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu lớn, đồng thời chịu áp lực ngày càng cao từ các tiêu chuẩn môi trường của thị trường quốc tế.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung (bên trái) chủ trì hội nghị.

Bà Nguyễn Thị Thu Hương - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết, đến nay đã có 22 tỉnh, thành phố ban hành kế hoạch hành động cấp tỉnh về sản xuất giảm phát thải. Nhiều doanh nghiệp, tổ chức quốc tế và địa phương cũng đã đăng ký tham gia các chương trình thí điểm.

Một số địa phương đã bắt đầu triển khai mô hình cụ thể. Tại Quảng Trị, mô hình lúa giảm phát thải được triển khai tại 13 xã với diện tích hơn 6.000ha. Trong khi đó, Hưng Yên dự kiến áp dụng kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ (AWD) trên 3.000ha lúa, kết hợp lắp đặt thiết bị đo đếm phát thải trong năm 2026.

Đối với cây lúa, ngành trồng trọt đã hoàn thiện quy trình canh tác giảm phát thải và hệ thống đo lường - báo cáo - thẩm định (MRV). Đây được xem là bước nền quan trọng để xây dựng cơ sở dữ liệu phát thải đồng bộ và tiến tới tham gia thị trường carbon.

Trong khi đó, các tổ công tác chuyên môn đối với ngành hàng ngô, cà phê và sầu riêng đang khẩn trương hoàn thiện kế hoạch triển khai. Dự kiến trong năm 2026, các ngành hàng này sẽ được ban hành quy trình kiểm kê khí nhà kính, quy trình MRV và kết nối với hệ thống kiểm kê khí nhà kính trực tuyến.

Hình thành chuỗi giá trị nông sản xanh

Theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giảm phát thải không chỉ là câu chuyện kỹ thuật trên đồng ruộng mà phải gắn với phát triển chuỗi giá trị và xây dựng thương hiệu nông sản xanh.

Các hoạt động trọng tâm hiện nay tập trung vào sử dụng hiệu quả phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới; thúc đẩy tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp; phát triển nông nghiệp tuần hoàn; ứng dụng công nghệ số và xây dựng hệ thống dữ liệu phát thải.

Từ nay đến năm 2030, ngành trồng trọt sẽ hình thành các vùng sản xuất phát thải thấp theo từng ngành hàng và vùng sinh thái.

Với cây lúa, các mô hình “1 phải 5 giảm”, tưới ngập khô xen kẽ, quản lý rơm rạ, giảm lượng giống gieo sạ và tối ưu phân bón sẽ tiếp tục được mở rộng, đặc biệt gắn với Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Với cây cà phê, trọng tâm sẽ là phát triển mô hình cà phê tuần hoàn, tưới tiết kiệm, sử dụng phân hữu cơ, tái sử dụng phụ phẩm và phục hồi sức khỏe đất tại khu vực Tây Nguyên và Sơn La. Đồng thời, ngành sẽ thí điểm xây dựng vùng cà phê phát thải thấp gắn với truy xuất nguồn gốc và xuất khẩu bền vững.

Đối với cây ăn quả, đặc biệt là sầu riêng, thanh long, bưởi, xoài hay chanh dây, các mô hình giảm phát thải sẽ tập trung vào quản lý nước tưới, sử dụng phân bón hữu cơ, xử lý phụ phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường nhập khẩu.

Các sản phẩm phát thải thấp cũng sẽ gắn với mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và các tiêu chuẩn xuất khẩu khắt khe hơn.

Ông Nguyễn Như Cường - nguyên Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật nêu ý kiến tại hội nghị

Không “chạy theo trend” tín chỉ carbon

Một trong những nội dung nhận được nhiều quan tâm tại hội nghị là khả năng tham gia thị trường tín chỉ carbon trong tương lai.

Ông Nguyễn Như Cường - nguyên Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho rằng, giảm phát thải là xu thế tất yếu, song cần tỉnh táo trước “cơn sốt” tín chỉ carbon.

Theo ông Cường, tham gia thị trường carbon tự nguyện hiện nay đòi hỏi chi phí lớn, quy trình phức tạp và phải trải qua nhiều bước kiểm chứng nghiêm ngặt. Trong khi đó, sản xuất nông nghiệp của Việt Nam vẫn còn nhỏ lẻ, manh mún nên cần tính toán kỹ hiệu quả kinh tế thay vì chạy theo phong trào.

“Không phải cứ giảm phát thải là có thể bán tín chỉ carbon ngay. Điều quan trọng trước mắt là xây dựng được quy trình chuẩn, hình thành vùng nguyên liệu ổn định và tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm”- ông Cường nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, giá trị lớn nhất của sản xuất phát thải thấp trong giai đoạn hiện nay không nằm ở việc bán tín chỉ carbon mà ở khả năng nâng giá trị xuất khẩu, đáp ứng yêu cầu xanh hóa của các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản hay Trung Quốc.

Khi người tiêu dùng toàn cầu ngày càng quan tâm đến môi trường, các sản phẩm “xanh”, minh bạch dữ liệu phát thải và truy xuất nguồn gốc sẽ có lợi thế cạnh tranh rõ rệt.

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là làm sao để nông dân thực sự hiểu và áp dụng đúng các quy trình giảm phát thải.

Ông Hoàng Văn Hồng - Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia cho rằng, điều quan trọng nhất không phải là giải thích khái niệm phát thải thấp mà là hướng dẫn người dân thực hiện đúng kỹ thuật. Nếu nông dân làm đúng quy trình thì sẽ tạo ra sản phẩm giảm phát thải. Điều quan trọng là quy trình phải đơn giản, dễ áp dụng và mang lại hiệu quả kinh tế thực tế.

Theo đó, ngành nông nghiệp sẽ đẩy mạnh đào tạo cho cán bộ khuyến nông, hợp tác xã và nông dân; đồng thời tăng cường truyền thông để thay đổi nhận thức về sản xuất xanh.

Nhiều ý kiến tại hội nghị cũng cho rằng, giảm phát thải phải đi cùng lợi ích kinh tế thì mới có thể nhân rộng. Khi nông dân thấy rõ việc tiết kiệm nước, giảm phân bón, giảm thuốc bảo vệ thực vật giúp giảm chi phí nhưng năng suất và chất lượng vẫn được bảo đảm, họ sẽ chủ động thay đổi phương thức canh tác.