Theo thông tin từ Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (Vietrisa), từ lô hàng hơn 400 tấn đầu tiên xuất khẩu sang Nhật Bản vào năm ngoái, chỉ sau một năm, đến nay đã có khoảng 70.000 tấn “Gạo Việt xanh phát thải thấp” được đưa ra thị trường quốc tế. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong đề án phát triển 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

Đặc biệt, TP. Cần Thơ trở thành địa phương đầu tiên trong khu vực áp dụng công cụ số ViRiCert (công cụ số đánh giá sự tuân thủ quy trình sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp, được thiết kế để hỗ trợ nông dân và hợp tác xã theo Đề án Phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng ĐBSCL) để đánh giá mức độ tuân thủ quy trình sản xuất của nông dân và hợp tác xã, hướng tới cấp nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”.

Cần Thơ tiên phong số hóa đánh giá lúa phát thải thấp. Ảnh: TL

Trong giai đoạn 2024 - 2025, các địa phương vùng ĐBSCL triển khai quy trình kỹ thuật canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo Quyết định số 4043/QĐ-BNN-TT của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Riêng tại Cần Thơ, hoạt động đánh giá được triển khai thí điểm tại 11 hợp tác xã với sự phối hợp giữa Vietrisa và hỗ trợ kỹ thuật từ Viện Nghiên cứu Lúa gạo quốc tế (IRRI). Đây đều là những hợp tác xã có quy mô sản xuất bài bản, cam kết tham gia Đề án 1 triệu héc-ta lúa gắn với định hướng xây dựng thương hiệu gạo xanh, phát thải thấp.

Thông qua công cụ ViRiCert, toàn bộ dữ liệu canh tác của nông dân và hợp tác xã được cập nhật, quản lý và xác thực theo các tiêu chí kỹ thuật của Đề án. Hệ thống đánh giá dựa trên thang điểm và mức độ tuân thủ ở nhiều công đoạn như quản lý nước, cơ giới hóa làm đất và gieo sạ, sử dụng giống, lượng giống gieo, bón phân, quản lý dịch hại, thu hoạch và xử lý rơm rạ.

Kết quả bước đầu cho thấy, nhiều HTX đã chủ động thay đổi tư duy sản xuất, mạnh dạn áp dụng quy trình canh tác bền vững và chú trọng hơn đến yếu tố môi trường. Trong đó, ba hợp tác xã được đánh giá nổi bật gồm HTX nông nghiệp Thành Công (xã Trường Khánh), HTX sản xuất lúa Nghĩa Thắng (phường Mỹ Xuyên) và HTX nông nghiệp Khiết Tâm (xã Thạnh An).

Theo bà Nguyễn Thị Giang - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Cần Thơ, việc số hóa dữ liệu thông qua công cụ ViRiCert không chỉ giúp nâng cao hiệu quả giám sát, đánh giá, mà còn tạo nền tảng cho truy xuất nguồn gốc, cấp mã số vùng trồng và xây dựng cơ chế chứng nhận “Gạo Việt xanh phát thải thấp” trong tương lai.

Bà Giang nhấn mạnh, để gạo phát thải thấp có thể tiếp cận các thị trường cao cấp với giá trị gia tăng cao, yêu cầu không chỉ dừng ở “sản xuất xanh” mà còn phải chứng minh được cả quá trình “sản xuất xanh” bằng dữ liệu minh bạch và có thể truy xuất.

Quá trình triển khai cũng cho thấy, nông dân và hợp tác xã đang dần thay đổi thói quen sản xuất, chú trọng hơn đến ghi chép dữ liệu, tuân thủ quy trình kỹ thuật và nâng cao trách nhiệm đối với môi trường.

Từ dữ liệu thu thập qua ViRiCert, ngành nông nghiệp TP. Cần Thơ đang hướng tới xây dựng mã số vùng trồng cho cây lúa nhằm chuẩn hóa quy trình sản xuất, tăng cường khả năng truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và bảo đảm an toàn thực phẩm.

Ông Lê Thanh Tùng - Tổng Thư ký Vietrisa cho biết, hiện các địa phương tham gia Đề án 1 triệu héc-ta đều có nhu cầu cấp nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”. Vì vậy, công cụ ViRiCert được xây dựng đồng bộ với quy trình kỹ thuật của Đề án để phục vụ việc tiếp nhận và đánh giá.

Theo ông Tùng, các hợp tác xã và doanh nghiệp muốn được cấp nhãn hiệu phải là thành viên của Vietrisa. Hiệp hội đang miễn phí cấp nhãn hiệu cho các đơn vị đáp ứng yêu cầu về quy trình sản xuất và đạt điểm đánh giá theo quy định thông qua hệ thống ViRiCert.

Đến nay, Vietrisa đã cấp nhãn hiệu cho khoảng 70.000 tấn gạo xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính như Nhật Bản, châu Âu và Australia. Khi sản lượng gạo đạt chứng nhận tăng lên khoảng 500.000 - 1 triệu tấn xuất khẩu, Vietrisa sẽ tính toán cơ chế thu phí cấp nhãn hiệu để duy trì hệ thống vận hành và kiểm soát chất lượng.