Gia tăng số vụ: Một phần do giám sát chặt hơn

Theo TS. Chu Quốc Thịnh - Quyền Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), bức tranh về ngộ độc thực phẩm trong thời gian gần đây có những chuyển biến đáng chú ý. Năm 2025, cả nước ghi nhận 84 vụ ngộ độc thực phẩm, giảm gần 38% so với năm 2024; số người mắc cũng giảm hơn một nửa. Tuy nhiên, bước sang năm 2026, tình hình lại có dấu hiệu gia tăng. Chỉ trong quý I đã xảy ra 36 vụ, tăng 20 vụ so với cùng kỳ năm trước.

Dù con số này khiến nhiều người lo ngại, song ông Thịnh cho rằng, cần nhìn nhận một cách khách quan. Sự gia tăng một phần phản ánh việc công tác kiểm tra, giám sát đang được siết chặt hơn. Hệ thống báo cáo từ địa phương đến Trung ương được duy trì liên tục, giúp phát hiện sớm các vụ việc. Đồng thời, các chỉ đạo quyết liệt trong việc bảo đảm an toàn thực phẩm tại bếp ăn tập thể, đặc biệt là trường học, cũng khiến nhiều vi phạm “lộ diện” thay vì bị bỏ sót như trước.

Nói cách khác, số vụ tăng chưa hẳn đồng nghĩa với việc tình hình xấu đi hoàn toàn, mà còn cho thấy năng lực phát hiện và xử lý đã được nâng cao. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện hệ thống kiểm soát để không chỉ phát hiện mà còn ngăn chặn từ sớm.

Phân tích sâu hơn về nguyên nhân, TS. Chu Quốc Thịnh chỉ ra rằng phần lớn các vụ ngộ độc thực phẩm hiện nay tập trung ở ba khu vực chính: bếp ăn tập thể, bếp ăn trường học và thức ăn đường phố. Đây đều là những nơi phục vụ số lượng lớn người tiêu dùng mỗi ngày, đặc biệt tại các đô thị đông dân.

Một trong những thách thức lớn nhất là vấn đề truy xuất nguồn gốc thực phẩm. Với các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ, hàng rong hoặc hoạt động trên các sàn thương mại điện tử, việc xác định nguồn gốc nguyên liệu gần như rất khó khăn. Điều này khiến công tác điều tra nguyên nhân và xử lý hậu quả gặp nhiều trở ngại.

Siết chặt an toàn thực phẩm từ gốc đến bàn ăn. Ảnh: Hạnh Dung

Bên cạnh đó, nhận thức của một bộ phận chủ cơ sở kinh doanh vẫn còn hạn chế. Nhiều nơi chưa tuân thủ đúng quy trình chế biến, bảo quản thực phẩm, dẫn đến nguy cơ mất an toàn. Điều kiện kinh doanh tại các điểm bán hàng rong thường chật hẹp, thiếu nước sạch, không đảm bảo vệ sinh - những yếu tố dễ dẫn đến nhiễm khuẩn thực phẩm.

Đáng chú ý, yếu tố kinh tế cũng góp phần tạo nên một “vòng luẩn quẩn” khó phá vỡ. Khi giá nguyên liệu tăng cao do tác động từ thị trường quốc tế, nhiều cơ sở buộc phải lựa chọn nguồn hàng giá rẻ, kém chất lượng để giảm chi phí. Ở chiều ngược lại, người tiêu dùng cũng có xu hướng tìm đến thực phẩm giá thấp, không rõ nguồn gốc. Sự gặp nhau giữa “cung” và “cầu” này làm gia tăng nguy cơ mất an toàn thực phẩm trên diện rộng.

Ngoài ra, công tác kiểm soát từ khâu đầu vào như giết mổ, tồn dư hóa chất, kháng sinh hay chất bảo quản vẫn còn những lỗ hổng nhất định. Đây là những nguy cơ tiềm ẩn nhưng lại khó phát hiện nếu không có hệ thống kiểm tra chuyên sâu.

Tháng hành động: Đồng loạt nhiều giải pháp

Để đối phó với tình hình này, trong “Tháng hành động vì an toàn thực phẩm” năm 2026, Bộ Y tế - với vai trò cơ quan thường trực của Ban Chỉ đạo liên ngành Trung ương đã triển khai hàng loạt giải pháp đồng bộ.

Trước hết là tăng cường kiểm tra, giám sát tại các cơ sở kinh doanh thực phẩm, đặc biệt là bếp ăn tập thể và bếp ăn trường học. Mục tiêu là phát hiện sớm vi phạm, xử lý nghiêm minh và công khai thông tin để cảnh báo cộng đồng.

Song song với đó, công tác truyền thông được đẩy mạnh nhằm nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người đứng đầu các cơ sở. Đối với trường học, vai trò của hiệu trưởng được nhấn mạnh như một “chốt chặn” quan trọng trong việc đảm bảo an toàn thực phẩm cho học sinh.

Một điểm đáng chú ý là việc huy động sự tham gia của toàn xã hội. Không chỉ cơ quan quản lý, mà cả ban giám hiệu, hội phụ huynh và các tổ chức đoàn thể đều được khuyến khích tham gia giám sát. Cách tiếp cận này giúp mở rộng “mạng lưới kiểm tra” và tăng tính minh bạch.

Đặc biệt, trong khuôn khổ tháng hành động, Ban Chỉ đạo liên ngành Trung ương về an toàn thực phẩm đã ban hành Kế hoạch số 598/KH-BCĐTƯATTP. Theo đó, nhiều hoạt động quy mô lớn được triển khai như tổ chức các chiến dịch truyền thông trên diện rộng với chủ đề bảo đảm an toàn thực phẩm trong dịch vụ ăn uống và thức ăn đường phố; thành lập 5 đoàn kiểm tra liên ngành cấp Trung ương để kiểm tra tại 10 tỉnh, thành phố; đồng thời tiến hành kiểm tra đồng bộ tại các địa phương trên cả nước.

Các đoàn kiểm tra không chỉ dừng ở việc thanh tra hành chính mà còn tiến hành lấy mẫu kiểm nghiệm, qua đó giám sát chất lượng thực phẩm trên thị trường và kịp thời cảnh báo các sản phẩm có nguy cơ cao.

Bộ Y tế đang phối hợp với các bộ, ngành liên quan để xây dựng Luật An toàn thực phẩm sửa đổi. Ảnh: TL

Hướng đi dài hạn: Quản lý toàn chuỗi giá trị

Dù các giải pháp trước mắt là cần thiết, TS. Chu Quốc Thịnh nhấn mạnh rằng để giải quyết triệt để vấn đề, cần một cách tiếp cận mang tính căn cơ hơn. Theo đó, định hướng lớn là chuyển mạnh từ quản lý theo từng khâu riêng lẻ sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm từ “trang trại đến bàn ăn”.

Hiện Bộ Y tế đang phối hợp với các bộ, ngành liên quan để xây dựng Luật An toàn thực phẩm sửa đổi. Dự thảo luật sẽ tập trung kiểm soát chặt chẽ từ nguyên liệu đầu vào, điều kiện sản xuất, sơ chế, chế biến cho đến khâu lưu thông. Đồng thời, quy định rõ trách nhiệm của chính quyền các cấp trong quản lý và xử lý vi phạm.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung về an toàn thực phẩm. Khi hệ thống này hoàn thiện, việc truy xuất nguồn gốc sẽ trở nên nhanh chóng và chính xác hơn, giúp kịp thời thu hồi các sản phẩm không an toàn.

Bên cạnh đó, Bộ Y tế cũng đang xây dựng đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước theo hướng đồng bộ từ Trung ương đến địa phương. Việc thống nhất đầu mối và nâng cao năng lực quản lý sẽ giúp giảm chồng chéo, tăng hiệu quả kiểm soát.

Về lâu dài, một chiến lược quốc gia về an toàn thực phẩm đến năm 2035, tầm nhìn 2045 cũng đang được định hình, với mục tiêu tiệm cận các tiêu chuẩn quốc tế. Cùng với đó là việc xây dựng hệ thống quy chuẩn về giới hạn tồn dư hóa chất trong thực phẩm - yếu tố then chốt để bảo vệ sức khỏe người dân.

Dù chính sách và kiểm tra có chặt chẽ đến đâu, theo TS. Chu Quốc Thịnh, yếu tố quyết định vẫn nằm ở nhận thức và hành vi của cả người sản xuất lẫn người tiêu dùng. Nếu cơ sở kinh doanh vẫn đặt lợi nhuận lên trên an toàn, và người tiêu dùng vẫn ưu tiên giá rẻ thay vì chất lượng, thì mọi nỗ lực quản lý sẽ khó đạt hiệu quả bền vững.

Do đó, truyền thông không chỉ dừng ở việc cảnh báo mà cần hướng tới thay đổi hành vi. Người dân cần được trang bị kiến thức để lựa chọn thực phẩm an toàn, nói không với sản phẩm không rõ nguồn gốc. Đồng thời, các cơ sở kinh doanh phải hiểu rằng uy tín và chất lượng mới là nền tảng lâu dài./.