Chấm dứt mua bán tự phát, mọi giao dịch phải qua sàn hoặc hợp đồng

Nghị định số 180/2026/NĐ-CP được đánh giá là bước đi quan trọng trong quá trình hình thành thị trường carbon rừng minh bạch, có kiểm soát tại Việt Nam.

Điểm nổi bật nhất của Nghị định là việc siết chặt toàn bộ hoạt động trao đổi, chuyển nhượng kết quả giảm phát thải và tín chỉ carbon rừng. Theo đó, từ ngày 1/7/2026, các giao dịch chỉ được phép thực hiện thông qua hai hình thức, gồm ký kết hợp đồng thương mại hoặc giao dịch trên sàn giao dịch carbon tập trung.

Quy định này đồng nghĩa việc mua bán tự phát, chuyển nhượng “trao tay” hoặc các giao dịch thiếu xác nhận pháp lý sẽ không còn được chấp nhận. Mọi giao dịch trước khi thực hiện đều phải được Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoặc cơ quan có thẩm quyền xác nhận nhằm đảm bảo tính hợp pháp và khả năng kiểm soát nguồn gốc tín chỉ carbon.

Nghị định số 180/2026/NĐ-CP phân định rõ quyền sở hữu đối với kết quả giảm phát thải và tín chỉ carbon rừng. Ảnh minh họa

Đặc biệt, Nghị định số 180/2026/NĐ-CP cũng đưa ra cơ chế ngăn chặn tình trạng “bán trùng” tín chỉ carbon - vấn đề được xem là rủi ro lớn nhất của thị trường carbon tự nguyện hiện nay. Theo quy định, kết quả giảm phát thải hoặc tín chỉ carbon rừng sau khi đã được trao đổi, chuyển nhượng theo hợp đồng hoặc trên sàn giao dịch sẽ không được tiếp tục bán cho bên thứ ba.

Theo giới chuyên gia, quy định này giúp tăng tính minh bạch, tránh gian lận và tạo niềm tin cho nhà đầu tư trong và ngoài nước khi tham gia thị trường carbon rừng tại Việt Nam.

Không chỉ kiểm soát giao dịch, Nghị định còn lần đầu phân định rõ quyền sở hữu đối với kết quả giảm phát thải và tín chỉ carbon rừng. Chủ rừng được sở hữu hoàn toàn tín chỉ carbon tạo ra từ các dự án do mình trực tiếp triển khai; đồng thời được phép hợp tác với doanh nghiệp, tổ chức để xây dựng dự án carbon rừng, thực hiện đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV) và đề nghị cấp tín chỉ theo quy định.

Đối với diện tích rừng thuộc sở hữu toàn dân, Bộ Nông nghiệp và Môi trường là đại diện chủ sở hữu đối với tín chỉ carbon tạo ra từ các dự án do cơ quan chuyên môn thuộc Bộ thực hiện; UBND cấp tỉnh là đại diện chủ sở hữu đối với các dự án do địa phương triển khai.

Giữ lại nguồn lực cho cam kết phát thải ròng bằng “0”

Một trong những nội dung đáng chú ý nhất của Nghị định số 180/2026/NĐ-CP là việc áp dụng cơ chế giới hạn tỷ lệ tín chỉ carbon rừng được phép chuyển nhượng ra quốc tế.

Theo quy định, lĩnh vực lâm nghiệp và điện sinh khối chỉ được phép bán tối đa 50% lượng tín chỉ carbon ra nước ngoài. Phần còn lại bắt buộc phải giữ lại để phục vụ thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) và các cam kết giảm phát thải khí nhà kính của Việt Nam.

Trong khi đó, nhiều lĩnh vực khác như điện gió ngoài khơi, chuyển đổi xe điện, trạm sạc hoặc công nghệ thu giữ CO2 trực tiếp từ không khí được phép chuyển nhượng tới 90% tín chỉ carbon ra thị trường quốc tế.

Việc áp dụng “trần” xuất khẩu đối với tín chỉ carbon rừng cho thấy Chính phủ đang lựa chọn cách tiếp cận thận trọng đối với nguồn tài nguyên carbon - lĩnh vực được xem là có tiềm năng mang lại nguồn tài chính xanh rất lớn trong tương lai.

Nghị định số 180/2026/NĐ-CP áp dụng “trần” xuất khẩu đối với tín chỉ carbon rừng. Ảnh minh họa

Theo các chuyên gia, nếu không có cơ chế kiểm soát phù hợp, việc bán quá nhiều tín chỉ carbon ra quốc tế có thể khiến Việt Nam gặp khó khăn trong việc hoàn thành mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Nghị định cũng quy định rõ nguyên tắc sử dụng nguồn thu từ tín chỉ carbon rừng theo hướng ưu tiên cho bảo vệ và phát triển rừng. Cụ thể, nguồn tiền thu được từ chuyển nhượng tín chỉ carbon đối với rừng thuộc sở hữu toàn dân sẽ được ưu tiên hỗ trợ bảo vệ rừng, cải thiện sinh kế cộng đồng dân cư, xây dựng dự án carbon rừng, đo đạc, thẩm định và phát triển cơ sở dữ liệu lâm nghiệp tại địa phương.

Bên cạnh đó, mức chi trả dịch vụ hấp thụ và lưu giữ carbon của rừng sẽ được tính bằng đồng Việt Nam trên mỗi tấn CO2 hoặc tín chỉ carbon rừng. Giá giao dịch lần đầu không được thấp hơn mức chi trả do Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường quy định.

Nghị định số 180/2026/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ khép lại giai đoạn thị trường carbon rừng hoạt động phân tán, thiếu tiêu chuẩn và mở ra giai đoạn phát triển mới theo hướng minh bạch, chuyên nghiệp và bền vững hơn. Đây không chỉ là công cụ thực hiện cam kết khí hậu, mà còn là cơ hội để biến tài nguyên rừng thành nguồn lực kinh tế xanh quan trọng cho Việt Nam trong những năm tới.