Buôn lậu thuốc lá ngày càng tinh vi

Tình trạng buôn bán, vận chuyển thuốc lá lậu vẫn diễn biến phức tạp, làm giảm đáng kể tác động của các chính sách về kiểm soát sức khỏe cộng đồng của Nhà nước. Đáng báo động hơn, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, vấn nạn buôn lậu thuốc lá không chỉ dừng lại ở những vi phạm thương mại đơn lẻ mà các phương thức buôn lậu ngày càng tinh vi, đã biến tướng thành các mạng lưới tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia.

Chống thuốc lá lậu là một cuộc chiến bền bỉ, đòi hỏi sự đồng bộ giữa tư duy quản lý và công cụ thực thi. Ảnh: TL

Vì sao công tác phòng chống thuốc lá lậu ở Việt Nam chưa hiệu quả, trong khi đã triển khai nhiều biện pháp kiểm soát đang là bài toán khó với ngành chức năng. Các chuyên gia cho rằng, cần nhìn nhận lại hệ thống chế tài và phương thức quản lý đối với thuốc lá lậu tại Việt Nam là yêu cầu cấp thiết.

Chỉ rõ nguyên nhân dẫn đến tình trạng buôn lậu thuốc lá ngày càng có diễn biến phức tạp, bà Phan Minh Thủy - Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, là do lợi nhuận khổng lồ. Bởi chênh lệch giá giữa thuốc lá lậu (không thuế) và thuốc lá nội địa (chịu thuế tiêu thụ đặc biệt) là quá lớn.

Cạnh đó, thủ đoạn vận chuyển tinh vi và công nghệ hóa. Hiện nay, tình trạng buôn lậu không chỉ qua đường mòn biên giới mà còn được “công nghệ hóa” qua thương mại điện tử, mạng xã hội, và trà trộn vào hàng hóa hợp pháp, điều này càng gây khó khăn cho việc phát hiện.

Yếu tố nữa là địa hình biên giới phức tạp, gây khó khăn cho việc tuần tra. Theo bà Thủy, lợi dụng đường biên giới dài, hiểm trở tại miền Tây và miền Trung, đặc biệt tại các tỉnh phía Nam giáp Campuchia, các đối tượng vận chuyển lén lút, ngành chức năng khó kiểm soát triệt để.

Đặc biệt, việc thực thi pháp luật chưa đồng bộ và thiếu chặt chẽ: Dù quy định pháp luật đã có (như phạt nặng khi tàng trữ thuốc lá lậu), song việc kiểm tra tại các điểm bán lẻ, quán cà phê vẫn còn yếu, lỏng lẻo và chưa thường xuyên.

Cần tăng nặng mức xử phạt

Để ngăn chặn tình trạng buôn lậu thuốc lá, bà Thủy cho rằng, cần thiết phải sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP của Chính phủ theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn so với mức hiện tại. Việc tăng mức phạt phải dựa trên nguyên tắc: Số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng.

Mức phạt là bao nhiêu cần được cân nhắc để tương thích với cách xử lý vi phạm trong các lĩnh vực khác, ví dụ như trong lĩnh vực khoáng sản hay bảo vệ động vật quý hiếm, nơi giá trị tang vật lớn đòi hỏi mức phạt tiền tương xứng để ngăn chặn tái phạm.

Thêm vào đó, cần cân nhắc về hình phạt lũy tiến. Cụ thể, càng tái phạm, mức phạt càng tăng cao, xem xét có cơ chế chuyển đổi từ xử lý hành chính sang hình sự ngay khi có hành vi tái phạm nghiêm trọng, bất kể số lượng. Đồng thời, hỗ trợ các doanh nghiệp nội địa cải tiến chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm để đáp ứng thị hiếu người dùng.

Có thể cân nhắc việc thay thế tem giấy bằng tem điện tử có mã QR để người tiêu dùng có thể tự kiểm tra hàng thật/giả. Trang bị thiết bị hiện đại cho các lực lượng chức năng để thiết lập “Vành đai số” biên giới: ví dụ như camera cảm biến nhiệt, máy soi chiếu di động, flycam và hệ thống giám sát tự động tại các đường mòn, lối mở trọng điểm để phát hiện, ngăn chặn thuốc lá nhập lậu.

Ngoài ra, cần tăng cường hơn nữa sự phối hợp đa lực lượng: Xây dựng quy chế phối hợp “4 trong 1” giữa Công an, Biên phòng, Hải quan và Quản lý thị trường trên một nền tảng dữ liệu số chung về tội phạm, ví dụ như hành vi vi phạm để để theo dõi hành vi “vi phạm nhiều lần” trên toàn quốc.

Một điểm quan trọng khác là cần thay đổi tư duy truyền thông và vai trò cộng đồng. Theo đó, truyền thông cần kết hợp cả việc giáo dục sức khỏe thuần túy sang cảnh báo về hệ quả pháp lý, ví dụ như nhấn mạnh vào mức phạt nặng đối với hành vi tàng trữ, dù chỉ là vài bao thuốc lá lậu.

Cần xây dựng cộng đồng giám sát. Biện pháp này khuyến khích người dân tích cực tố giác tội phạm thông qua các ứng dụng trực tuyến và có chế độ khen thưởng xứng đáng, bảo mật thông tin, bảo vệ tuyệt đối danh tính người tố giác tội phạm buôn lậu để biến mỗi người dân thành một “mắt xích” trong mạng lưới an ninh.

Bà Thủy khẳng định, phòng chống thuốc lá lậu là một cuộc chiến bền bỉ, đòi hỏi sự đồng bộ giữa tư duy quản lý và công cụ thực thi. Việc tăng mức xử phạt hành chính không chỉ là biện pháp răn đe, trừng phạt, mà là thông điệp đanh thép của Nhà nước trong việc bảo vệ kỷ cương./.