Ra quân cao điểm, siết từ cửa khẩu đến không gian số

Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng vừa ký Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026, yêu cầu triển khai đợt cao điểm trên phạm vi toàn quốc nhằm đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ từ ngày 7/5 đến 30/5/2026.

Theo đó, yêu cầu xử lý nghiêm, đồng bộ, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, thể hiện rõ quyết tâm nâng cấp hiệu lực thực thi trong bối cảnh áp lực hội nhập gia tăng. Đáng chú ý, không chỉ tại biên giới, Công điện còn yêu cầu siết chặt kiểm soát trên thị trường nội địa và môi trường số.

Cán bộ hải quan kiểm tra thực tế hàng nhập khẩu, kịp thời ngăn chặn vi phạm. Ảnh: CTVHQ

Trong đó, Bộ Tài chính và lực lượng hải quan được giao vai trò then chốt tại tuyến biên giới. Theo chỉ đạo, ngành Hải quan phải tăng cường kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu, chủ động tạm dừng làm thủ tục đối với các lô hàng có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời phối hợp chặt chẽ với các lực lượng chức năng để xử lý kịp thời. Mục tiêu là nâng số vụ phát hiện, xử lý, khắc phục điểm nghẽn lâu nay trong kiểm soát hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ qua cửa khẩu.

Thực tế cho thấy, đây là khâu khó do khối lượng hàng hóa lớn, thủ đoạn vi phạm ngày càng tinh vi. Vì vậy, yêu cầu nâng cao năng lực quản trị rủi ro, ứng dụng công nghệ và tăng cường chia sẻ thông tin liên ngành là yếu tố then chốt để đạt hiệu quả.

Ngay trong ngày 6/5/2026, Cục Hải quan ban hành Công văn khẩn số 15923/CHQ-ĐTCBL yêu cầu các đơn vị toàn ngành thực hiện nghiêm các chỉ đạo của Chính phủ, đặc biệt là Nghị quyết số 397/NQ-CP và Chỉ thị số 02/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ.

Một trong những yêu cầu trọng tâm là lực lượng hải quan phải phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng, tăng cường kiểm tra hàng hóa xuất nhập khẩu, chủ động tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa có căn cứ rõ ràng là hàng giả mạo về sở hữu trí tuệ.

Đối với các chi cục hải quan khu vực, Cục Hải quan yêu cầu tập trung rà soát địa bàn, xác định tuyến, mặt hàng trọng điểm để tăng cường kiểm tra, kiểm soát. Các lô hàng có dấu hiệu rủi ro cao phải được kiểm tra thực tế, áp dụng đầy đủ quy trình tạm dừng làm thủ tục hải quan theo quy định.

Chỉ tiêu cụ thể được giao là bảo đảm số vụ việc tạm dừng thông quan và xử lý vi phạm tăng ít nhất 20% so với tháng 5/2025. Đây được xem là thước đo trực tiếp đối với hiệu quả thực thi trong đợt cao điểm.

Từ đầu năm 2025 đến nay, hải quan đã phát hiện nhiều vụ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, giả mạo nhãn hiệu. Nhiều lô hàng vi phạm có giá trị lên tới hàng trăm tỷ đồng đã bị ngăn chặn kịp thời, góp phần bảo vệ thị trường và quyền lợi người tiêu dùng.

Điển hình, Chi cục Điều tra chống buôn lậu đã chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan phát hiện lô hàng 472 thùng thuốc lá điếu nhãn hiệu Lambert & Butler, tương đương 472.000 bao, có dấu hiệu giả mạo nhãn hiệu. Kết quả xác minh cho thấy, toàn bộ số thuốc lá trên là hàng giả mạo. Nếu là hàng thật, giá trị lô hàng theo giá bán lẻ tại thị trường Vương quốc Anh ước tính khoảng 7,043 triệu GBP, tương đương hơn 254,7 tỷ đồng.

Chung tay ngăn chặn hàng giả, vi phạm sở hữu trí tuệ

Mới đây, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ xếp Việt Nam vào nhóm cảnh báo cao nhất về sở hữu trí tuệ. Liên quan nội dung này, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, thời gian qua, Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể, như sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, tăng cường phối hợp liên ngành và đẩy mạnh kiểm tra trên môi trường số. Những nỗ lực đó xứng đáng được phía Hoa Kỳ đánh giá đầy đủ, khách quan hơn.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, sự việc trên là tín hiệu cần lưu ý, nhưng không nên nhìn nhận theo hướng tiêu cực một chiều. Với doanh nghiệp, đây là lúc tự soi lại mình một cách bình tĩnh nhưng không chậm trễ. Doanh nghiệp cần trả lời những câu hỏi như: Phần mềm đang dùng đã có bản quyền đầy đủ chưa? Hình ảnh, nhãn hiệu, bao bì, nội dung quảng bá có hợp pháp không? Dữ liệu, thiết kế, tài liệu kỹ thuật thuộc về ai và ai được phép dùng? Các sàn thương mại điện tử, nền tảng số, dịch vụ lưu trữ đã có quy trình tiếp nhận và gỡ bỏ nội dung vi phạm chưa?...

Có thể thấy, câu chuyện trên không chỉ là rủi ro pháp lý hay thuế quan. Nó là lời nhắc rằng, sở hữu trí tuệ đã trở thành một phần của quản trị hiện đại và năng lực cạnh tranh dài hạn. Doanh nghiệp nào coi tuân thủ là khoản đầu tư chứ không phải chi phí sẽ đi xa hơn trong một thế giới mà luật chơi thương mại ngày càng khó đoán.

Từ góc độ cộng đồng doanh nghiệp, Phòng WTO và Hội nhập, thuộc Ban Pháp chế, VCCI lưu ý các doanh nghiệp xuất khẩu sang Hoa Kỳ, bên cạnh việc rà soát tuân thủ sở hữu trí tuệ, cần tiếp tục đẩy mạnh minh bạch hóa thông tin, số hóa hồ sơ và nâng cao khả năng truy xuất trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

VCCI cho rằng, cần chuyển từ cách tiếp cận “xử lý vi phạm” sang “phòng ngừa rủi ro”. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động rà soát toàn bộ hoạt động liên quan đến sở hữu trí tuệ, từ phần mềm, dữ liệu, thiết kế đến nội dung quảng bá và chuỗi cung ứng.

Đặc biệt, với các doanh nghiệp xuất khẩu sang Hoa Kỳ, yêu cầu minh bạch hóa thông tin, số hóa hồ sơ và nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc đang trở thành tiêu chuẩn quan trọng. Đây không chỉ là yêu cầu tuân thủ, mà còn là yếu tố nâng cao năng lực cạnh tranh. Khi sở hữu trí tuệ trở thành tiêu chí cốt lõi trong thương mại quốc tế, việc tuân thủ không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tất yếu để phát triển bền vững.