Khung pháp lý hướng tới mục tiêu minh bạch, hợp lý trong hoàn thuế

Trước yêu cầu vừa tạo thuận lợi, vừa kiểm soát chặt chẽ, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các cơ quan quản lý, từ ngành thuế, lực lượng công an đến các cơ sở đào tạo, nghiên cứu chuyên sâu. Chiều 22/4, Cục Thuế phối hợp với Học viện Cảnh sát Nhân dân, Phòng Cảnh sát kinh tế (PC03) - Công an TP Hải Phòng tổ chức Tọa đàm “Hoàn thuế giá trị gia tăng: Minh bạch để phát triển, kỷ cương để chống thất thoát”.

Dự tọa đàm có Thượng tá, Thạc sỹ Phạm Hải Bình - Giảng viên chính Khoa Cảnh sát kinh tế Học viện Cảnh sát nhân dân, Thượng tá Trần Quang Tuấn - Phó trưởng Phòng Cảnh sát kinh tế (PC03) - Công an TP Hải Phòng, bà Nguyễn Thị Lan Anh - Trưởng ban Ban pháp chế (Cục Thuế) và ông Phạm Tuấn Anh - Phó trưởng Thuế TP Hải Phòng.

Các diễn giả tham gia tọa đàm. Ảnh: Đức Minh

Tọa đàm được tổ chức nhằm phân tích rõ hơn những vấn đề đặt ra, cũng như các giải pháp tăng cường hiệu quả quản lý trong lĩnh vực hóa đơn và hoàn thuế giá trị gia tăng, mở ra các nội dung sẽ được phân tích chuyên sâu hơn tại Hội thảo liên ngành cấp Trung ương trong phòng ngừa, xử lý gian lận, tội phạm về hóa đơn và hoàn thuế giá trị gia tăng.

Tại buổi tọa đàm, bà Nguyễn Thị Lan Anh - Trưởng ban Ban pháp chế (Cục Thuế) cho biết, Luật Thuế giá trị gia tăng số 48/2024/QH15 (Luật Thuế giá trị gia tăng 2024) có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 quy định 8 trường hợp hoàn thuế giá trị gia tăng bao gồm:

(1) Hoàn thuế giá trị gia tăng đầu vào đối với hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu; (2) Hoàn thuế giá trị gia tăng đối với dự án đầu tư; (3) Hoàn thuế giá trị gia tăng đầu vào của cơ sở kinh doanh sản xuất hàng hóa, cung cấp dịch vụ chịu thuế suất thuế giá trị gia tăng 5%; (4) Hoàn thuế giá trị gia tăng nộp thừa hoặc số thuế giá trị gia tăng đầu vào chưa được khấu trừ đối với cơ sở kinh doanh giải thể, phá sản; (5) Hoàn thuế đối với hàng hóa mua tại Việt Nam mang theo khi xuất cảnh; (6) Hoàn thuế giá trị gia tăng đối với các chương trình, dự án sử dụng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức không hoàn lại hoặc viện trợ không hoàn lại, viện trợ nhân đạo; (7) Hoàn thuế đối với hàng hóa, dịch vụ mua tại Việt Nam của đối tượng được hưởng quyền ưu đãi miễn trừ ngoại giao; (8) Hoàn thuế theo quyết định, theo điều ước quốc tế.

Thượng tá Phạm Hải Bình

Cạnh các quy định nêu trên, Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 đã bãi bỏ quy định về hoàn thuế đối với hàng hóa nhập khẩu, sau đó xuất khẩu sang nước khác, kể cả việc xuất khẩu được thực hiện tại địa bàn hoạt động hải quan; bãi bỏ quy định về hoàn thuế đối với cơ sở kinh doanh nộp thuế giá trị gia tăng theo phương pháp khấu trừ có số thuế nộp thừa hoặc chưa khấu trừ hết khi chuyển đổi sở hữu, chuyển đổi doanh nghiệp, sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, chấm dứt hoạt động; bổ sung trường hợp hoàn thuế giá trị gia tăng đầu vào của cơ sở kinh doanh sản xuất hàng hóa, cung cấp dịch vụ chịu thuế suất thuế giá trị gia tăng 5%.

Với việc bổ sung, bãi bỏ các trường hợp được hoàn thuế giá trị gia tăng có thể thấy, pháp luật thuế giá trị gia tăng đang ngày càng hoàn thiện và hướng tới mục tiêu minh bạch, hợp lý.

Doanh nghiệp tuân thủ tránh những hệ luỵ trong tương lai

Chia sẻ cụ thể hơn về quy định mới bãi bỏ quy định về hoàn thuế đối với hàng hóa nhập khẩu, sau đó xuất khẩu sang nước khác, trong bối cảnh xuất khẩu luôn được xác định là ưu tiên hàng đầu trong phát triển kinh tế của Việt Nam, bà Nguyễn Thị Lan Anh cho biết, trước đây, pháp luật thuế giá trị gia tăng vẫn cho phép hoàn thuế giá trị gia tăng với xuất khẩu trong trường hợp hàng hoá nhập khẩu sau đó xuất khẩu sang nước khác; chỉ không cho phép hoàn thuế trường hợp này nếu không thực hiện việc xuất khẩu tại địa bàn hoạt động hải quan theo quy định của Luật Hải quan.

Tuy nhiên, từ ngày 1/7/2025, theo quy định tại khoản 1 Điều 15 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024, cơ sở kinh doanh thực hiện nhập khẩu hàng hóa, sau đó xuất khẩu hàng hóa đó sang nước khác thì không thuộc đối tượng được hoàn thuế giá trị gia tăng, kể cả việc xuất khẩu được thực hiện tại địa bàn hoạt động hải quan.

Bà Nguyễn Thị Lan Anh

Bà Lan Anh khẳng định, đây không phải là việc “phân biệt đối xử”, mà là phân loại chính sách dựa trên bản chất giao dịch. Đối với xuất khẩu thông thường, hàng hóa được sản xuất hoặc gia tăng giá trị tại Việt Nam đảm bảo phù hợp với cơ chế khấu trừ - hoàn thuế của thuế giá trị gia tăng tức là chỉ đánh thuế trên phần giá trị tăng thêm ở từng khâu và tránh đánh thuế trùng lặp. Trong khi, hàng hóa tạm nhập tái xuất chỉ đi qua Việt Nam, không tạo ra giá trị gia tăng, do đó, hoàn thuế trong trường hợp này về cơ bản không đúng với bản chất của thuế giá trị gia tăng.

Chính vì vậy, tại điểm b khoản 1 Điều 29 Nghị định số 181/NĐ-CP của Chính phủ đã quy định cụ thể hàng hóa nhập khẩu sau đó xuất khẩu sang nước khác là hàng hóa do cơ sở kinh doanh nhập khẩu từ nước ngoài vào Việt Nam sau đó trực tiếp xuất khẩu hoặc ủy thác xuất khẩu, không bao gồm hàng hóa là nguyên liệu nhập khẩu để sản xuất, gia công hàng xuất khẩu.

Ngoài ra, việc bãi bỏ quy định này còn nhằm ngăn chặn các hành vi trục lợi thuế qua các giao dịch mua đi bán lại thuần túy không tạo ra giá trị gia tăng thực tế trong nước.

Thượng tá Trần Quang Tuấn - Phó trưởng Phòng Cảnh sát kinh tế - Công an TP Hải Phòng khẳng định, thủ đoạn trục lợi tiền hoàn thuế giá trị gia tăng từ việc quay vòng hóa đơn khống, trong khi thực tế hàng không được xuất đã xảy ra trong thực tế. Doanh nghiệp nhập khẩu hàng hóa, nộp thuế giá trị gia tăng khâu nhập khẩu, sau đó làm hồ sơ xuất khẩu để được hoàn thuế nhưng hàng hóa không thực xuất hoặc được tuồn ngược lại vào nội địa, sau đó lại tiếp tục làm thủ tục nhập khẩu - xuất khẩu lần nữa.

Thượng tá Trần Quang Tuấn

Bên cạnh đó, các đối tượng còn thành lập công ty “ma” để xuất hóa đơn khống cho nhau, tạo ra một chuỗi giao dịch mua bán giả quanh lô hàng nhập khẩu để nâng khống trị giá trị hàng hóa nhằm trục lợi tiền hoàn thuế. Thực tế, nguyên nhân căn bản là khó đảm bảo kiểm soát việc hàng có thực sự ra khỏi biên giới hay không. Với chính sách này, việc quay vòng lô hàng không còn được hoàn thuế và làm đứt gãy chuỗi tạo lập hồ sơ hoàn thuế ảo. Đây là biện pháp “mạnh tay” nhưng về lâu dài cần phải hoàn thiện cơ chế kiểm soát để đảm bảo ghi nhận sát nhất hàng hoá ra vào biên giới.

Dưới góc độ nghiên cứu các tội phạm về kinh tế, Thượng tá, Thạc sỹ Phạm Hải Bình - Giảng viên chính Khoa Cảnh sát kinh tế Học viện Cảnh sát nhân dân, cho biết, sau khi Luật Thuế giá trị gia tăng số 1997/CTN có hiệu lực (ngày 1/1/1999) tình hình lừa đảo, gian lận thuế giá trị gia tăng đã diễn biến hết sức phức tạp cả trong hoạt động xuất khẩu và thương mại nội địa.

Ông Phạm Hải Bình khẳng định, được hoàn thuế giá trị gia tăng là quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp. Tuy nhiên, nếu gian dối để được hoàn thuế thì doanh nghiệp đã tự đưa mình vào rủi ro pháp lý.

Ông Bình cho biết, trong không gian số hiện nay, những hành vi phạm tội về thuế, hoá đơn sẽ bị phát hiện và xử lý bất cứ lúc nào, dù hiện nay chưa bị phát hiện hay đã bị xử lý hành chính, nhưng nếu là tội phạm còn trong thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự thì vẫn có thể bị xử lý hình sự.

Hiện nay, các quy định pháp luật về thuế giá trị gia tăng liên tục được bổ sung, sửa đổi theo hướng kiểm soát chặt chẽ hơn các trường hợp và điều kiện hoàn thuế giá trị gia tăng, cùng với đó hệ thống quy định của pháp luật hình sự cũng dần được hoàn thiện, góp phần làm giảm tính phức tạp của tình hình gian lận hoàn thuế.

Với vai trò là pháp luật chuyên ngành, Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 và Luật Quản lý thuế 2025 hoàn thiện hơn, minh bạch hơn giúp các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự thuận lợi hơn trong nhận diện hành vi, qua đó nâng cao hiệu quả phòng ngừa cũng như phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm liên quan đến hoàn thuế giá trị gia tăng.

Thượng tá Phạm Hải Bình khuyến cáo, các doanh nghiệp hãy tự rà soát, chấp hành đúng quy định về thuế và hoá đơn, khắc phục chênh lệch thuế để tránh những hệ luỵ trong tương lai./.