Phân bổ và giải ngân vốn có cải thiện, nhưng chưa đồng đều

Năm 2025, tổng nguồn ngân sách nhà nước bố trí thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) đạt hơn 75.143 tỷ đồng. Trong đó, ngân sách trung ương được Quốc hội quyết nghị hơn 53.528 tỷ đồng. Sau khi điều chỉnh giảm theo thẩm quyền hơn 11.312 tỷ đồng, tổng vốn ngân sách trung ương còn 42.216 tỷ đồng; Thủ tướng Chính phủ đã giao hơn 42.137 tỷ đồng, tương đương 99,8% kế hoạch sau điều chỉnh. Vốn đầu tư công đạt 100%, kinh phí thường xuyên đạt 99,6%.

Ở cấp địa phương, tổng dự toán bố trí gần 23.774 tỷ đồng, trong đó vốn đầu tư công chiếm tỷ trọng lớn. Điều này cho thấy quyết tâm chung trong việc ưu tiên nguồn lực cho các chương trình có tác động sâu rộng tới phát triển kinh tế - xã hội.

Nguồn: Bộ Tài chính. Đồ họa: Phương Anh

Tuy nhiên, về giải ngân các CTMTQG, đến hết ngày 31/12/2025, vốn đầu tư công mới đạt 66,6%; riêng ngân sách trung ương đạt 62,5%. Lũy kế đến 31/1/2026, tỷ lệ giải ngân nâng lên 75,4%, ngân sách trung ương đạt 71%. Trong 3 chương trình trọng tâm, kết quả giải ngân có sự chênh lệch đáng kể. Cụ thể, CTMTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đạt khoảng 65%; CTMTQG giảm nghèo bền vững đạt khoảng 70%; CTMTQG xây dựng nông thôn mới đạt mức cao nhất với khoảng 84%.

Trong khi đó, giải ngân kinh phí thường xuyên mới đạt 52% dự toán năm. Đáng chú ý, vẫn còn 6 bộ, cơ quan trung ương và 15 địa phương có tỷ lệ giải ngân dưới mức bình quân chung. Điều này phản ánh sự thiếu đồng đều trong tổ chức thực hiện và năng lực triển khai giữa các đơn vị.

Theo đánh giá của Bộ Tài chính, dù tổng thể đã cải thiện so với các năm trước, tiến độ giải ngân các CTMTQG vẫn chưa thực sự bền vững, đặc biệt ở khâu chuẩn bị đầu tư và tổ chức thực hiện.

Giống như giải ngân vốn đầu tư công nói chung, tiến độ thực hiện các CTMTQG năm 2025 cũng chịu tác động của nhiều yếu tố.

Về khách quan, diễn biến thời tiết phức tạp, đặc biệt là các cơn bão cuối năm 2025, đã ảnh hưởng đáng kể tới tiến độ thi công ở nhiều địa phương, nhất là khu vực miền núi và ven biển. Một số dự án phải tạm dừng, điều chỉnh thiết kế hoặc kéo dài thời gian thực hiện.

Bên cạnh đó, việc sắp xếp đơn vị hành chính theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, sáp nhập cấp xã đã dẫn đến thay đổi tổ chức bộ máy, điều chỉnh chủ đầu tư, bàn giao hồ sơ dự án. Quá trình chuyển tiếp này khiến việc quản lý và thực hiện chương trình tại một số nơi bị gián đoạn, nhất là các dự án đang triển khai dở dang.

Về chủ quan, vẫn còn tình trạng phân bổ vốn sự nghiệp từ ngân sách trung ương chậm ở một số CTMTQG; thủ tục chuẩn bị đầu tư đối với dự án khởi công mới chưa đáp ứng tiến độ. Một số bộ, địa phương xây dựng kế hoạch chưa sát thực tế, dẫn đến phải điều chỉnh giảm hoặc hoàn trả vốn. Quan trọng hơn, ở nhiều nơi, trách nhiệm người đứng đầu chưa được gắn chặt với kết quả giải ngân; chưa coi giải ngân là tiêu chí đánh giá năng lực điều hành.

Hoàn thiện thể chế - nền tảng cho giai đoạn 2026 - 2030

Bước sang giai đoạn 2026 - 2030, Chính phủ và các bộ, ngành đã khẩn trương hoàn thiện khung khổ pháp lý để tạo hành lang minh bạch, thống nhất và chặt chẽ hơn cho các CTMTQG.

Cụ thể, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 358/2025/NĐ-CP quy định cơ chế quản lý, tổ chức thực hiện các CTMTQG. Đồng thời, Quốc hội thông qua hàng loạt nghị quyết quan trọng như: Nghị quyết số 262/2025/QH15 phê duyệt chủ trương đầu tư CTMTQG chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; Nghị quyết số 249/2025/QH15 phê duyệt CTMTQG hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; Nghị quyết số 257/2025/QH15 phê duyệt CTMTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Bên cạnh đó, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg về bộ tiêu chí quốc gia nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030, cùng nhiều quyết định quy định nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ vốn.

Đối với năm 2026, Bộ Tài chính đã chủ động thông báo dự kiến kế hoạch vốn đầu tư công ngân sách trung ương giai đoạn 2026 - 2030 và năm 2026, giúp các bộ, ngành xây dựng phương án phân bổ sớm, bảo đảm triển khai ngay từ đầu năm.

Có thể khẳng định, thể chế cho giai đoạn mới đã được thiết kế tương đối đầy đủ. Vấn đề còn lại nằm ở tốc độ cụ thể hóa và tổ chức thực hiện ở từng cấp.

Giải ngân 100% - mệnh lệnh điều hành năm 2026

Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng năm 2026 ở mức 2 con số, CTMTQG không chỉ là chương trình an sinh xã hội, mà đã trở thành một cấu phần quan trọng của tổng cầu đầu tư công. Khi được triển khai hiệu quả, các chương trình này sẽ kích thích sản xuất vật liệu xây dựng, dịch vụ, lao động địa phương; cải thiện hạ tầng cơ sở; nâng cao chất lượng giáo dục, y tế, từ đó tạo nền tảng phát triển dài hạn.

Để đạt mục tiêu giải ngân 100% vốn CTMTQG trong năm 2026, Bộ Tài chính đã kiến nghị các bộ chủ chương trình cần đề cao trách nhiệm người đứng đầu; thực hiện nguyên tắc “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả; lập kế hoạch sát thực tế, lựa chọn dự án đủ điều kiện giao vốn; đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ trong quản lý; gắn giải ngân với bảo đảm chất lượng công trình và phòng, chống tham nhũng, lãng phí.

Thực tiễn năm 2025 cho thấy, khâu phân bổ vốn đã cơ bản cải thiện; song năng lực tổ chức thực hiện mới là yếu tố quyết định. Vì thế, cũng theo Bộ Tài chính, nếu các bộ, ngành, địa phương khắc phục triệt để tình trạng lập kế hoạch thiếu sát thực tế, tăng cường phối hợp liên ngành và ứng dụng công nghệ số, các CTMTQG hoàn toàn có thể đạt tỷ lệ giải ngân 100% trong năm 2026.

Khi từng đồng vốn được giải ngân đúng tiến độ, đúng mục tiêu và đúng địa chỉ, các chương trình sẽ thực sự trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền và củng cố nền tảng an sinh bền vững cho giai đoạn 2026 - 2030.