Hệ thống các định chế tài chính phát triển tại châu Phi và những kinh nghiệm cho Việt Nam

Hệ sinh thái định chế phát triển đa tầng tại châu Phi

Một đặc điểm nổi bật của châu Phi là cấu trúc định chế phát triển được thiết kế theo nhiều cấp độ, từ châu lục, khu vực đến quốc gia, tạo thành một hệ sinh thái tương đối hoàn chỉnh.

Ở cấp châu lục, trung tâm của hệ thống là Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB), định chế tài chính đa phương được thành lập năm 1964. Với hơn 80 quốc gia thành viên, AfDB đóng vai trò đầu tàu trong huy động nguồn lực quốc tế cho phát triển châu Phi. Nhờ duy trì xếp hạng tín nhiệm cao trên thị trường vốn quốc tế, AfDB có thể phát hành trái phiếu với chi phí thấp, từ đó cung cấp các khoản vay trung và dài hạn cho các dự án hạ tầng, năng lượng, nông nghiệp và hội nhập khu vực.

AfDB là trung tâm của hệ thống các định chế phát triển châu Phi. Nguồn: AfDB

Song song với AfDB là Quỹ Phát triển châu Phi (ADF), cửa sổ tài chính ưu đãi dành cho các quốc gia thu nhập thấp. ADF cung cấp vốn vay lãi suất thấp, thời gian ân hạn dài, qua đó hỗ trợ các nước nghèo giảm áp lực nợ và đầu tư vào các lĩnh vực thiết yếu như y tế, giáo dục và cơ sở hạ tầng cơ bản.

Một cấu phần đáng chú ý khác là Africa50, nền tảng đầu tư được thành lập với mục tiêu thu hút vốn tư nhân vào hạ tầng. Khác với mô hình ngân hàng phát triển truyền thống, Africa50 hoạt động theo định hướng thương mại, tập trung vào chuẩn bị dự án và cấu trúc tài chính nhằm nâng cao tính khả thi và hấp dẫn của các dự án đối với nhà đầu tư tư nhân.

Ở cấp khu vực, các ngân hàng phát triển như Ngân hàng Phát triển Tây Phi (BOAD), Ngân hàng Phát triển Đông Phi (EADB) và Ngân hàng Phát triển Nam Phi (DBSA) đóng vai trò thúc đẩy liên kết tiểu vùng và tài trợ cho các dự án xuyên biên giới. Ở cấp quốc gia, nhiều nước châu Phi như Nigeria, Kenya hay Nam Phi cũng duy trì các ngân hàng phát triển chuyên biệt nhằm giải quyết các nút thắt nội tại như tài trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, phát triển công nghiệp chế biến hoặc mở rộng tiếp cận tín dụng cho khu vực nông nghiệp.

Cấu trúc đa tầng này giúp phân bổ vai trò rõ ràng: cấp châu lục huy động và điều phối nguồn lực; cấp khu vực thúc đẩy hội nhập; cấp quốc gia xử lý các vấn đề cụ thể. Sự bổ trợ lẫn nhau giữa các tầng nấc góp phần gia tăng hiệu quả sử dụng vốn và mở rộng tác động phát triển.

Huy động vốn dài hạn và cơ chế tài chính hỗn hợp

Một trong những thách thức lớn nhất của châu Phi là thiếu hụt nguồn vốn dài hạn cho hạ tầng. Theo nhiều ước tính quốc tế, khoảng cách tài chính hạ tầng của châu Phi lên tới hàng chục tỷ USD mỗi năm. Trong bối cảnh thị trường tài chính nội địa còn kém phát triển, kỳ hạn vốn ngắn và chi phí cao, vai trò của các định chế phát triển trở nên then chốt.

AfDB và các định chế khu vực đã triển khai nhiều công cụ tài chính đa dạng, từ cho vay ưu đãi, bảo lãnh tín dụng, đồng tài trợ (co-finance) đến cơ chế tài chính hỗn hợp (blended finance). Cơ chế này kết hợp vốn ưu đãi với vốn thương mại nhằm giảm thiểu rủi ro và tăng sức hấp dẫn của dự án đối với nhà đầu tư tư nhân. Thông qua việc cung cấp nguồn vốn ban đầu và bảo lãnh một phần rủi ro, các định chế phát triển có thể tạo hiệu ứng đòn bẩy lớn, thu hút thêm nguồn lực từ thị trường.

Tổ hợp điện mặt trời Noor tại Morocco. Nguồn: ecohz.com

Mô hình Africa50 đặc biệt chú trọng đến khâu chuẩn bị dự án, một nút thắt phổ biến tại các quốc gia đang phát triển. Việc thiếu nghiên cứu khả thi, thiết kế kỹ thuật và cấu trúc tài chính rõ ràng khiến nhiều dự án không thể tiếp cận nguồn vốn thương mại. Bằng cách đầu tư vào giai đoạn tiền khả thi và cấu trúc giao dịch, Africa50 góp phần rút ngắn thời gian triển khai và nâng cao tính khả thi của dự án.

Vai trò trong phát triển bền vững

Các định chế phát triển châu Phi có vai trò tiên phong trong các lĩnh vực có mức độ rủi ro cao, thời gian hoàn vốn dài và khó thu hút vốn thương mại.

Trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, tổ hợp điện mặt trời Noor tại Morocco là một trong những dự án điện mặt trời tập trung lớn nhất thế giới, được tài trợ bởi AfDB cùng nhiều đối tác quốc tế, góp phần nâng cao tỷ trọng năng lượng sạch và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Bên cạnh đó, sáng kiến “Desert to Power” do AfDB khởi xướng đặt mục tiêu phát triển 10 GW điện mặt trời tại khu vực Sahel, hướng tới cung cấp điện cho khoảng 250 triệu người vào năm 2030.

Trong lĩnh vực hạ tầng, các dự án hành lang giao thông xuyên biên giới như Lobito (Angola - Zambia - CHDC Congo) hay Hành lang Bắc - Nam tại Đông Phi có ý nghĩa chiến lược trong giảm chi phí logistics, mở rộng thương mại nội khối và nâng cao năng lực cạnh tranh của khu vực. Bên cạnh năng lượng, các định chế phát triển còn tài trợ các dự án thích ứng biến đổi khí hậu, quản lý nguồn nước, phát triển nông nghiệp bền vững và hạ tầng đô thị xanh.

Điểm chung của các dự án này là sự tham gia của định chế phát triển trong vai trò cung cấp vốn ban đầu, bảo lãnh rủi ro và hỗ trợ kỹ thuật từ giai đoạn chuẩn bị dự án đến huy động vốn đồng tài trợ. Cơ chế tài chính hỗn hợp giúp giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư tư nhân, qua đó tạo hiệu ứng đòn bẩy đáng kể đối với nguồn lực xã hội.

Thách thức về quản trị và bền vững tài chính

Dù đạt nhiều kết quả tích cực, hệ thống định chế phát triển tại châu Phi cũng đối mặt với các thách thức đáng kể. Áp lực nợ công gia tăng tại nhiều quốc gia làm giảm dư địa vay nợ. Rủi ro tín dụng, biến động tỷ giá và môi trường kinh tế - chính trị phức tạp có thể ảnh hưởng đến chất lượng tài sản của ngân hàng phát triển.

Một số bài học cho thấy, nếu thiếu cơ chế quản trị minh bạch và kiểm soát rủi ro hiệu quả, định chế phát triển có thể rơi vào tình trạng mất cân đối tài chính. Do đó, việc duy trì xếp hạng tín nhiệm quốc tế, tuân thủ chuẩn mực quản trị hiện đại và tăng cường đánh giá tác động phát triển là điều kiện tiên quyết để bảo đảm tính bền vững.

Gợi mở chính sách cho Việt Nam

Ở nhiều khía cạnh, bối cảnh phát triển của châu Phi có những điểm tương đồng với Việt Nam hiện nay: nhu cầu lớn về vốn trung và dài hạn cho hạ tầng và năng lượng, yêu cầu duy trì tăng trưởng đi đôi với phát triển bền vững, cùng áp lực thích ứng với biến đổi khí hậu. Thị trường tài chính trong nước ở cả hai trường hợp vẫn còn hạn chế về chiều sâu, đặc biệt trong cung ứng vốn dài hạn cho các dự án quy mô lớn. Chính những điểm tương đồng này khiến kinh nghiệm của châu Phi trở nên có giá trị tham khảo đối với Việt Nam, cho thấy được một số định hướng quan trọng.

Phát triển kinh tế bền vững là một trong những ưu tiên hàng đầu tại châu Phi. Nguồn: bytheeast.com

Thứ nhất, cần khẳng định vai trò của định chế tài chính phát triển trong cung cấp vốn trung và dài hạn cho các lĩnh vực chiến lược mà khu vực thương mại chưa sẵn sàng tham gia. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các dự án hạ tầng quy mô lớn, năng lượng tái tạo và thích ứng biến đổi khí hậu.

Thứ hai, đa dạng hóa công cụ tài chính và áp dụng cơ chế tài chính hỗn hợp là hướng đi cần thiết nhằm gia tăng đòn bẩy vốn nhà nước. Trong bối cảnh nguồn vốn ODA ưu đãi có xu hướng giảm, việc thu hút nguồn lực tư nhân và quốc tế thông qua cơ chế chia sẻ rủi ro sẽ giúp mở rộng quy mô đầu tư.

Thứ ba, nâng cao năng lực quản trị, quản lý rủi ro và đánh giá tác động phát triển là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an toàn tài chính. Định chế phát triển cần duy trì sự cân bằng giữa mục tiêu chính sách và nguyên tắc tài chính, tránh dàn trải nguồn lực và tích tụ rủi ro.

Thứ tư, gắn kết hoạt động tài trợ với các chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh và cam kết phát thải ròng bằng “0” sẽ giúp tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao uy tín quốc tế.

Cuối cùng, mở rộng hợp tác quốc tế và hợp tác với các khu vực đang phát triển như châu Phi sẽ tạo điều kiện trao đổi kinh nghiệm và tiếp cận các nguồn vốn mới trong bối cảnh cấu trúc tài chính toàn cầu đang thay đổi./.