Đây được coi là bước tiến mới trong hoạt động đổi mới Hệ thống thanh toán giao dịch chứng khoán theo thông lệ quốc tế.
Từ khi ra đời năm 2009 đến nay, thị trường TPCP chuyên biệt đã có bước phát triển vượt bậc và đi vào chiều sâu với quy mô niêm yết tương đương 18% GDP, tổng giá trị giao dịch TPCP trong 6 tháng đầu năm 2017 đạt 861 nghìn tỷ đồng, với giá trị giao dịch bình quân phiên khoảng 7.700 tỷ đồng, gấp 21 lần so với năm 2009. Tổng giá trị thanh toán trên thị trường TPCP từ năm 2010 đến hết tháng 6/2017 đạt 6,8 triệu tỷ đồng chiếm 76% tổng giá trị thanh toán của toàn thị trường chứng khoán.
Riêng 6 tháng đầu năm 2017, giá trị thanh toán trên thị trường TPCP đạt 1,2 triệu tỷ đồng, tăng 586% so với năm 2010. Những con số trên cho thấy, thị trường TPCP đã phát triển lên một tầm cao mới, đòi hỏi phải có những đổi mới trong lĩnh vực thanh toán tiền giao dịch cho phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu của tiến trình hội nhập; đảm bảo an toàn hệ thống thanh toán giao dịch chứng khoán và an toàn hệ thống tài chính; nâng cao khả năng giám sát của NHNN đối với hệ thống thanh toán tiền tệ quốc gia; đảm bảo hiệu quả thực thi chính sách tiền tệ và hiệu quả điều hành chính sách tài khóa của Chính phủ.
Để thực hiện mục tiêu trên, ngày 2/3/2012, Thủ tướng Chính phủ đã ra Chỉ thị số 08/CT-TTg về việc thúc đẩy hoạt động và tăng cường quản lý thị trường chứng khoán. Trong đó, giao Bộ Tài chính chủ trì phối hợp với NHNN xây dựng Đề án thanh toán tiền giao dịch TPCP qua NHNN, trên cơ sở Đề án “Kết nối hệ thống bù trừ và quyết toán chứng khoán với hệ thống thanh toán liên ngân hàng quốc gia” đã xây dựng từ năm 2009 (theo Quyết định số 291/2006/QĐ-TTg ngày 29/1/2006 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đề án thanh toán không dùng tiền mặt năm 2006 - 2010 và định hướng 2020). Bộ Tài chính đã chỉ đạo UBCKNN, VSD xây dựng đề án “Chuyển chức năng thanh toán tiền giao dịch TPCP từ ngân hàng thương mại (NHTM) sang NHNN”.
Sau khi đề án được thông qua, trên cơ sở đề xuất của các đơn vị, Bộ Tài chính đã thành lập Ban chỉ đạo và Tổ giúp việc triển khai đề án. Theo đó, về phía NHNN, Sở giao dịch NHNN là đầu mối triển khai đề án và là đơn vị thực hiện thanh toán tiền giao dịch TPCP. Về phía Bộ Tài chính, VSD được giao là đầu mối triển khai đề án và là đơn vị thực hiện thanh toán TPCP, giám sát thành viên trong quá trình thực hiện nghiệp vụ thanh toán giao dịch TPCP.
Là một trong những đơn vị đầu mối triển khai đề án, dưới sự chỉ đạo của lãnh đạo Bộ Tài chính, lãnh đạo NHNN, VSD đã đã tích cực, chủ động phối hợp với Sở giao dịch NHNN, thành viên thị trường triển khai các nội dung công việc.
Trước hết, là việc xây dựng dự thảo thông tư và trình UBCKNN để trình Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 46/2017/TT-BTC ngày 12/5/2017 hướng dẫn hoạt động thanh toán giao dịch TPCP, có hiệu lực thi hành từ 1/8/2017; ban hành Quy chế hướng dẫn thanh toán giao dịch TPCP; xây dựng quy trình phối hợp nghiệp vụ, trong đó thống nhất các vấn đề về gửi, nhận và đối chiếu dữ liệu, phương án xử lý khi gặp sự cố và sai sót trong quá trình thanh toán.
Tiếp đến là vấn đề cùng hoàn tất việc cơ cấu lại các tổ chức tham gia hệ thống thanh toán TPCP theo cơ chế thanh toán mới. Theo đó, các tổ chức thực hiện chuyển giao TPCP trên hệ thống tài khoản lưu ký tại VSD bao gồm: thành viên lưu ký, tổ chức mở tài khoản trực tiếp, kho bạc nhà nước và VSD; các tổ chức thanh toán tiền trực tiếp trên hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng của NHNN gồm: Sở GDNHNN, ngân hàng thành viên thanh toán, thành viên lưu ký là NHTM, tổ chức mở tài khoản trực tiếp là NHTM và Kho bạc Nhà nước. Các công ty chứng khoán, tổ chức mở tài khoản trực tiếp không phải là NHTM sẽ thực hiện thanh toán tiền giao dịch TPCP qua ngân hàng thành viên thanh toán.
Cùng với đó, triển khai và hoàn tất xây dựng hệ thống để phục vụ thanh toán giao dịch TPCP qua NHNN; tổ chức kiểm thử hệ thống với các thành viên thị trường, NHNN. Qua quá trình kiểm thử, các thành viên thị trường đã nắm bắt được quy trình thực hiện thanh toán TPCP theo phương thức mới và làm quen với các giao dịch, mẫu biểu báo cáo liên quan. VSD cũng đã thực hiện kiểm thử hệ thống và trao đổi thông tin dữ liệu với NHNN trên đường truyền mới. Kết quả kiểm thử cho thấy, thông tin dữ liệu thanh toán được gửi/nhận theo đúng kịch bản, số liệu thanh toán, mẫu biểu và các trường thông tin chính xác, thời gian thanh toán tiền tại NHNN và chuyển giao TPCP tại hệ thống của VSD được xử lý tức thời (dưới 10 giây). Qua kết quả kiểm thử, hệ thống của VSD đã hoàn tất và sẵn sàng cho việc triển khai chính thức vào ngày 1/8/2017.
Ngoài ra, VSD đã tổ chức các buổi họp, tập huấn với các công ty chứng khoán, ngân hàng thành viên tham gia thanh toán TPCP để làm rõ về cơ chế thanh toán mới, các quy trình nghiệp vụ cũng như tác nghiệp trên hệ thống, trao đổi và xử lý các vấn đề nghiệp vụ phát sinh. VSD cũng phối hợp với NHNN tổ chức hội thảo với thành viên thị trường về việc triển khai thanh toán tiền giao dịch TPCP qua NHNN.
Việc thanh toán giao dịch TPCP qua NHNN theo phương thức thanh toán tổng tức thời theo thời gian thực có ý nghĩa quan trọng. Đây sẽ là bước đột phá trong đổi mới hệ thống thanh toán giao dịch TPCP theo thông lệ quốc tế; thúc đẩy tiến trình hội nhập quốc tế của thị trường, tạo tiền đề phát triển các dịch vụ thanh toán TPCP xuyên biên giới; đảm bảo an toàn, thông suốt trong việc thanh toán các giao dịch TPCP nói riêng và toàn thị trường nói chung.
Cùng với sự ra đời của các sản phẩm, dịch vụ mới của thị trường như chứng khoán phái sinh, chứng quyền có đảm bảo, vay và cho vay TPCP để bán v.v.. việc triển khai thanh toán tiền giao dịch TPCP qua NHNN sẽ góp phần đưa thị trường chứng khoán phát triển lên tầm cao mới.
An Thảo
