Tranh chấp tài chính tăng và bài toán thẩm quyền

Sự hình thành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam (VIFC) đang mở ra kỳ vọng lớn về thu hút dòng vốn toàn cầu. Tuy nhiên, song hành với đó là một thực tế không thể né tránh: tranh chấp tài chính gia tăng cả về số lượng lẫn mức độ phức tạp, đặt ra yêu cầu cấp thiết về năng lực giải quyết tranh chấp, đây là yếu tố cốt lõi định hình niềm tin thị trường.

Các chuyên gia đã nhìn nhận vấn đề này như một “phép thử” đối với hệ sinh thái tài chính đang hình thành. PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa - Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho biết, từ năm 2024, tranh chấp tài chính đã nằm trong nhóm 5 lĩnh vực có số lượng vụ việc được thụ lý nhiều nhất tại VIAC. Đáng chú ý, riêng năm 2025 đã “ghi nhận xu hướng phát sinh hàng loạt các tranh chấp, với tính chất pháp lý tương đồng”. Điều này cho thấy tranh chấp không còn mang tính cá biệt mà đang hình thành theo cụm, theo chuỗi.

Sự hình thành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam (VIFC) đang mở ra kỳ vọng lớn về thu hút dòng vốn toàn cầu. Ảnh: Lê Toàn.

Ông Nghĩa cho rằng, sự gia tăng này không phải là hiện tượng bất thường, mà phản ánh quy mô và độ phức tạp ngày càng lớn của thị trường tài chính. Hằng năm, số lượng giao dịch tài chính luôn ở mức cao hoặc rất cao, được thực hiện qua các hình thức, nền tảng khác nhau; cùng với đó, mức độ phức tạp của các giao dịch cũng ngày càng tăng.

Trong bối cảnh đó, vấn đề thẩm quyền nổi lên như một “nút thắt” pháp lý có tác động trực tiếp đến hiệu quả giải quyết tranh chấp. Theo ông Nghĩa, thẩm quyền là một trong những yếu tố cốt lõi mà Hội đồng Trọng tài phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi đi vào xét xử nội dung vụ tranh chấp.

Đáng chú ý, sự phức tạp không chỉ đến từ từng giao dịch riêng lẻ mà còn từ hiện tượng “chuỗi tranh chấp” - khi nhiều tranh chấp phát sinh từ cùng một cấu trúc tài chính hoặc các hợp đồng liên quan chặt chẽ với nhau. Trong những trường hợp này, mỗi hợp đồng có thể quy định một cơ chế giải quyết tranh chấp khác nhau, dẫn đến việc các bên phải đối mặt với nhiều diễn đàn tố tụng song song.

Hệ quả là nguy cơ xuất hiện các phán quyết không nhất quán, làm suy giảm tính dự đoán của hệ thống. Không chỉ vậy, chi phí và thời gian tố tụng cũng gia tăng khi các bên phải theo đuổi nhiều quy trình song song. Trong lĩnh vực tài chính, nơi yếu tố tốc độ và tính chắc chắn có ý nghĩa quyết định, những rủi ro này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh.

Một điểm đáng chú ý khác là vai trò của nguyên tắc Kompetenz - Kompetenz (tự xem xét thẩm quyền) - theo đó, Hội đồng Trọng tài có quyền tự xác định thẩm quyền của mình. Tuy nhiên, trong bối cảnh tranh chấp chuỗi, việc áp dụng nguyên tắc này không đơn thuần là xác định có hay không có thẩm quyền, mà còn liên quan đến việc xác định phạm vi thẩm quyền một cách hợp lý. Nếu không được cân nhắc đầy đủ, nguy cơ chồng chéo hoặc bỏ sót các quan hệ tranh chấp có liên quan là hoàn toàn có thể xảy ra.

Trung tâm tài chính và áp lực hoàn thiện pháp lý

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy VIFC, những vấn đề về tranh chấp và thẩm quyền càng trở nên có ý nghĩa chiến lược. Bởi lẽ, một trung tâm tài chính không chỉ được đánh giá bằng quy mô giao dịch, mà còn bằng năng lực xử lý rủi ro, đặc biệt là rủi ro pháp lý.

Ông Nguyễn Mạnh Đông - Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao nhận định, việc hình thành VIFC tại TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng sẽ thúc đẩy các giao dịch tài chính quy mô lớn, đặc biệt có yếu tố nước ngoài. Theo ông Đông, xu hướng này không chỉ mở ra dư địa phát triển đáng kể cho thị trường tài chính mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện cơ chế pháp lý nhằm xử lý hiệu quả các tranh chấp phát sinh.

Điểm đáng chú ý là yếu tố niềm tin của nhà đầu tư. Ông Đông nhấn mạnh: "nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến lợi nhuận, mà còn đặc biệt chú trọng đến khả năng bảo đảm thực thi quyền và hiệu quả của cơ chế giải quyết tranh chấp khi rủi ro xảy ra. Điều này cho thấy cơ chế giải quyết tranh chấp không còn là yếu tố hỗ trợ, mà là điều kiện nền tảng để thu hút dòng vốn".

Kinh nghiệm quốc tế tại các trung tâm tài chính như Singapore hay Dubai cho thấy, việc thiết kế rõ ràng cơ chế phân định thẩm quyền giữa các thiết chế là yếu tố quan trọng giúp nâng cao tính minh bạch và hiệu quả. Tuy nhiên, việc tồn tại nhiều cơ chế song song cũng đòi hỏi sự điều phối chặt chẽ để tránh chồng chéo.

Đối với Việt Nam, thách thức không chỉ là xây dựng thiết chế mới, mà còn là thiết kế tổng thể hệ thống. Khi các tranh chấp liên quan đến các chủ thể trong VIFC có thể được giải quyết tại tòa án chuyên biệt, trung tâm trọng tài thuộc VIFC hoặc các trung tâm trọng tài thương mại khác, nguy cơ phân mảnh là điều cần được tính toán ngay từ đầu.

Tại Hội thảo, các chuyên gia cảnh báo làn sóng tranh chấp tài chính gia tăng đang đặt ra “bài test” quan trọng cho Trung tâm Tài chính quốc tế của Việt Nam. Ảnh: Lạc Nguyên

Từ góc độ doanh nghiệp, các chuyên gia khuyến nghị cần kiểm soát rủi ro ngay từ giai đoạn thiết kế giao dịch. Việc lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp phải được đặt song song với quá trình đàm phán hợp đồng, thay vì chỉ xem xét khi tranh chấp phát sinh.

Cụ thể, các bên nên xây dựng điều khoản trọng tài thống nhất hoặc có tính tương thích cao trong toàn bộ chuỗi hợp đồng, đồng thời quy định rõ phạm vi thẩm quyền và cơ chế ưu tiên áp dụng. Đối với các giao dịch đa bên, cần dự liệu khả năng mở rộng thỏa thuận trọng tài đối với các chủ thể liên quan./.