Ngày càng nhiều ngân hàng trung ương vội vàng tích trữ lượng lớn vàng, đảo ngược logic kinh tế truyền thống kéo dài hàng thập kỷ và thúc đẩy giá vàng tăng cao trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị leo thang.

Khi Washington thách thức tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), gây ra sự bất ổn trên thị trường tài chính, giá vàng đã tăng vọt lên mức kỷ lục 4.643 USD (3.463 Bảng Anh) một ounce trong tuần này, và các nhà phân tích dự đoán giá vàng sẽ vượt mốc 5.000 USD trong năm nay.

Theo khảo sát của công ty quản lý tài sản Invesco với 50 ngân hàng trung ương, khoảng một nửa có kế hoạch tăng tỷ lệ phân bổ vàng. Ảnh TL

Công cụ bảo hiểm rủi ro tài chính

Khi Tổng thống Donald Trump phá vỡ trật tự toàn cầu dựa trên các quy tắc, các thể chế chính thức (và các nhà đầu tư tư nhân) đang tranh nhau mua vàng: tỷ trọng của tài sản này trong dự trữ của các ngân hàng trung ương đã tăng gấp đôi trong thập kỷ qua, lên hơn một phần tư, mức cao nhất trong gần 30 năm.

Mặc dù điều này phần nào phản ánh giá vàng thỏi tăng vọt, các chuyên gia cho rằng các ngân hàng trung ương cũng đang tích trữ vàng như một chính sách bảo hiểm trong một thế giới đầy biến động. Nhiều ngân hàng cũng đang gấp rút hồi hương lượng vàng dự trữ ở nước ngoài và giảm mạnh rủi ro liên quan đến đồng USD.

“Các nhà đầu tư - tư nhân và nhà nước - tin rằng dự trữ chiến lược của họ không còn an toàn tính theo USD, vì chúng có thể bị mất chỉ sau một đêm. Đồng USD đang dần mất đi vai trò độc tôn trong hệ thống tiền tệ toàn cầu bởi vì Fed đang mất uy tín, và Quốc hội Mỹ cũng đang mất uy tín”, Raphaël Gallardo, nhà kinh tế trưởng tại công ty quản lý tài sản Carmignac, nhận định.

Dự trữ ngoại hối chính thức là một phần quan trọng trong bức tranh tiền tệ toàn cầu. Đóng vai trò như một quỹ an toàn hỗ trợ các đồng tiền quốc gia, chúng thường bao gồm các loại tiền tệ như USD, Euro, Yên và Bảng Anh, cũng như vàng, trái phiếu và tài sản của Quỹ Tiền tệ quốc tế. Dự trữ được sử dụng để duy trì niềm tin của nhà đầu tư và có thể được thực hiện để ổn định tỷ giá hối đoái trong thời kỳ khủng hoảng.

Trong phần lớn thời gian của thế kỷ trước, đồng USD là loại tiền tệ dự trữ chủ yếu; là chất bôi trơn cho guồng máy tài chính toàn cầu và là phương tiện trao đổi trong phần lớn hoạt động thương mại thế giới.

Trong lịch sử, hệ thống tiền tệ neo tỷ giá các loại tiền tệ vào giá trị của vàng – các quốc gia cam kết chuyển đổi tiền giấy sang một lượng vàng cố định; phản ánh sự ám ảnh hàng nghìn năm với kim loại quý này. Tuy nhiên, mối liên hệ này đối với đồng USD – và cùng với đó là các loại tiền tệ khác được neo vào đồng USD theo thỏa thuận Bretton Woods năm 1944 – đã bị cắt đứt trong cuộc khủng hoảng kinh tế những năm 1970 dưới thời Tổng thống Mỹ Richard Nixon. Kể từ đó, tỷ giá hối đoái trên thị trường tiền tệ quốc tế đã biến động dựa trên cung và cầu.

Tuy nhiên, vị thế của đồng USD đang suy giảm; phản ánh chính sách thất thường của Tổng thống Trump – bao gồm cả sự can thiệp vào Cục Dự trữ Liên bang và tình hình tài chính công mong manh của Mỹ – cũng như sự sẵn sàng áp dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế của Washington. Điều này bao gồm việc nhắm mục tiêu vào dự trữ của Ngân hàng trung ương Nga sau cuộc xung đột quân sự với Ukraine.

Tuy vậy, đồng USD vẫn chưa hoàn toàn biến mất. Từ khoảng 66% tổng dự trữ của các ngân hàng trung ương cách đây một thập kỷ, hiện đã giảm xuống còn khoảng 57%. Các nhà kinh tế cho rằng, điều này là do thiếu một lựa chọn thay thế rõ ràng. Các loại tiền tệ pháp định khác – như Bảng Anh, Euro, Yên Nhật hay Nhân dân tệ – thiếu tính quy mô toàn cầu. Do đó, các tổ chức đang chuyển sang sử dụng vàng – phương tiện lưu trữ giá trị đáng tin cậy lâu đời nhất trên thế giới.

Ví dụ điển hình là vào tháng 6 năm ngoái - được thúc đẩy bởi giá vàng tăng vọt – vàng đã vượt qua đồng Euro để trở thành tài sản dự trữ quan trọng thứ hai thế giới sau đồng USD.

“Không có gì có thể thay thế đồng USD. Vì vậy, vàng đang tỏa sáng một cách mặc định”, Gallardo nói.

Các hầm chứa tiền của Ngân hàng Trung ương Anh, nằm sâu dưới lòng đất London, chứa khoảng 400.000 thỏi vàng, trị giá hơn nửa nghìn tỷ USD. Ảnh TL

Vàng luôn là nơi trú ẩn an toàn

Theo khảo sát của công ty quản lý tài sản Invesco với 50 ngân hàng trung ương, khoảng một nửa có kế hoạch tăng tỷ lệ dự trữ vàng. Hai phần ba cũng có kế hoạch chuyển lượng vàng dự trữ đang nắm giữ bên ngoài biên giới về các kho chứa trong nước để bảo quản an toàn.

“Vàng luôn là nơi trú ẩn an toàn tối thượng. Vì vậy, trong thời kỳ bất ổn chính trị, bạn sẽ thấy giá vàng tăng vọt do các ngân hàng trung ương. Nó là một hình thức bảo vệ và là chỗ dựa nếu các loại tiền tệ truyền thống mất giá”, Rod Ringrow, người đứng đầu bộ phận các tổ chức chính thức tại Invesco, cho biết.

Trong lịch sử, nhiều ngân hàng trung ương đã cất giữ lượng vàng dự trữ của họ ở London, Thụy Sĩ và New York – những trung tâm của hoạt động buôn bán vàng thỏi toàn cầu, nơi có lịch sử ổn định chính trị và kinh tế.

Ngân hàng Trung ương Anh là trung tâm tài chính quan trọng nhất thế giới. Phục vụ khoảng 70 tổ chức chính thức trên toàn cầu, các hầm chứa sâu dưới lòng đất London của ngân hàng này chứa khoảng 400.000 thỏi vàng, trị giá hơn nửa nghìn tỷ USD.

Gần đây, những lời kêu gọi các ngân hàng trung ương hồi hương lượng vàng dự trữ của họ – và những khó khăn mà việc này có thể gây ra – đã trở nên nổi bật: Venezuela có lượng vàng trị giá 2 tỷ USD bị giữ tại Ngân hàng Trung ương Anh, mà nước này không thể tiếp cận chừng nào chính phủ Anh còn từ chối công nhận chế độ Caracas. Nga cũng đã đe doạ Bỉ, nơi cất giữ phần lớn lượng dự trữ ngoại tệ bị đóng băng của Moscow.

Cùng với Serbia, các chính phủ khác cũng tìm cách hồi hương dự trữ vàng của mình, bao gồm Ấn Độ, Hungary và Thổ Nhĩ Kỳ. Ba Lan đã thu hồi hàng trăm tấn vàng thỏi mà nước này vận chuyển đến London, Mỹ và Canada trong thời điểm bùng nổ Chiến tranh thế giới thứ hai.

Trong những năm 2010, Đức là một trong những quốc gia tiên phong trong việc hồi hương dự trữ vàng, giữa áp lực chính trị buộc phải trả lại hàng nghìn tấn vàng thỏi từ Mỹ và Pháp, nơi dự trữ của nước này đã được chuyển đến do lo ngại Liên Xô trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

Tiền điện tử cũng khó thay thế được vàng

Các nhà kinh tế cho rằng, những quốc gia tích trữ vàng nhiều nhất thường là những quốc gia dễ bị ảnh hưởng bởi căng thẳng địa chính trị. Theo Hội đồng Vàng Thế giới, lượng vàng mua vào của các ngân hàng trung ương đã tăng 10% trong năm 2025 tính đến tháng 9, dẫn đầu là Ba Lan, Kazakhstan, Azerbaijan và Trung Quốc.

Bắc Kinh đã ồ ạt mua sắm, tích trữ hơn 2.000 tấn – ước tính đứng thứ sáu trên thế giới – trong nỗ lực cạnh tranh với Washington. Tuy nhiên, với hơn 8.000 tấn, Mỹ vẫn được cho là quốc gia dẫn đầu thế giới – mặc dù số lượng trong kho Fort Knox của họ chưa từng được kiểm toán chính thức kể từ năm 1953.

Các quốc gia khác lại đi theo hướng ngược lại. Chính phủ Anh là một bên bán đáng chú ý trong thời gian ông Gordon Brown làm Bộ trưởng Tài chính thuộc đảng Lao động vào cuối những năm 1990 và đầu những năm 2000 – bán ra 401 tấn vàng trong tổng số 715 tấn dự trữ – vào thời điểm giá vàng ở mức thấp kỷ lục.

Một số nhà kinh tế tin rằng, tiền điện tử có thể ngày càng trở nên quan trọng, cạnh tranh với các loại tiền tệ truyền thống và vàng như một tài sản dự trữ. Tuy nhiên, các ngân hàng trung ương cho đến nay vẫn tỏ ra thận trọng đối với một thị trường mới nổi và đầy biến động, nơi vẫn còn những lo ngại về an ninh, và nơi mà các tài sản ổn định nhất vẫn được neo vào giá trị của đồng USD hoặc vàng.

Jonathan Fortun, một nhà kinh tế học tại Viện Tài chính Quốc tế, cho biết mặc dù vàng đang lên ngôi và tiền điện tử có thể sẽ tiếp bước, nhưng hiện tại rất ít tài sản có thể cạnh tranh được với đồng USD.

“Tôi không nghĩ việc đồng USD bị truất ngôi sẽ là mối lo ngại chính nếu chúng ta đạt đến giai đoạn giao dịch bằng vàng. Đó sẽ là hiệu ứng vòng thứ hai khi chúng ta sẽ gặp nhiều vấn đề khác”, Jonathan Fortun nói.