Tăng tốc cắt giảm thủ tục, số hóa toàn bộ quy trình

Những tháng đầu năm 2026 cơ quan Hải quan liên tục ban hành các quyết định sửa đổi, bãi bỏ nhiều thủ tục không còn phù hợp, đồng thời đẩy mạnh số hóa quy trình xử lý hồ sơ.

Đánh giá về những thay đổi trong chính sách hải quan thời gian qua, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhận định, cải cách thủ tục hải quan đang đi đúng hướng khi lấy doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.

Cảm nhận của các chuyên gia kinh tế và doanh nghiệp đã thấy rõ, trọng tâm của đợt cải cách hải quan lần này là chuyển mạnh từ quản lý thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu số, liên thông điện tử và hậu kiểm. Đây được xem là giải pháp then chốt nhằm giảm chi phí tuân thủ, tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Cán bộ hải quan thông quan hàng hoá cho doanh nghiệp. Ảnh CTV

Một trong những dấu mốc đáng chú ý là Quyết định số 1040/QĐ-BTC ngày 29/4/2026 của Bộ Tài chính về việc công bố các thủ tục hành chính được sửa đổi, bổ sung và bãi bỏ trong lĩnh vực hải quan. Theo đó, Bộ Tài chính sửa đổi, bổ sung 3 thủ tục hành chính gồm: thủ tục cấp chứng chỉ nghiệp vụ khai hải quan, thủ tục về hoạt động đại lý làm thủ tục hải quan và thủ tục về mã số nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan.

Các nội dung điều chỉnh được cập nhật theo Thông tư số 25/2026/TT-BTC nhằm đồng bộ với yêu cầu quản lý mới, chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ và nâng cao tính minh bạch trong xử lý thủ tục.

Đáng chú ý, cùng với việc sửa đổi thủ tục, Bộ Tài chính cũng mạnh tay bãi bỏ 7 thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động đại lý hải quan và cấp chứng chỉ nghiệp vụ khai hải quan. Các thủ tục bị bãi bỏ chủ yếu là những thủ tục mang tính trung gian, chồng chéo hoặc không còn phù hợp thực tế như: cấp chứng chỉ cho công chức hải quan nghỉ việc; gia hạn, cấp lại, thu hồi mã số nhân viên đại lý; thủ tục tạm dừng, tiếp tục hoặc chấm dứt hoạt động đại lý làm thủ tục hải quan.

Việc cắt giảm này giúp tinh gọn đáng kể quy trình xử lý hồ sơ, giảm thời gian đi lại và chi phí thực hiện thủ tục cho doanh nghiệp, đồng thời chuyển mạnh sang cơ chế quản lý theo điều kiện và hậu kiểm.

Trong các thủ tục được sửa đổi, quy trình cấp chứng chỉ nghiệp vụ khai hải quan được chuẩn hóa theo hướng số hóa toàn diện. Người dự thi có thể đăng ký trực tuyến trên Cổng thông tin điện tử của Cục Hải quan, đồng thời nộp hồ sơ tại chi cục hải quan khu vực thuận tiện nhất.

Quy trình tổ chức thi, công bố kết quả và phúc khảo cũng được quy định rõ ràng với thời hạn cụ thể nhằm đảm bảo công khai, minh bạch và giảm phát sinh thủ tục không cần thiết.

Đối với hoạt động đại lý làm thủ tục hải quan, các quy định mới tập trung siết điều kiện về hạ tầng công nghệ thông tin, năng lực nhân sự và trách nhiệm tuân thủ pháp luật. Cơ chế xử lý vi phạm cũng được tăng cường, nhất là đối với các hành vi gian lận hồ sơ, sử dụng chứng từ không hợp pháp hoặc vi phạm nghĩa vụ báo cáo.

Song song với việc đơn giản hóa thủ tục, ngành Hải quan đang đẩy mạnh khai thác dữ liệu số dùng chung để loại bỏ các bước xác minh thủ công vốn là “điểm nghẽn” gây chậm trễ trong quá trình thông quan.

Ngày 14/4/2026, Bộ Tài chính ban hành Quyết định số 912/QĐ-BTC công bố sửa đổi, bổ sung hàng loạt thủ tục trọng điểm theo hướng giải quyết dựa trên các cơ sở dữ liệu quốc gia dùng chung. Theo đó, nhiều yêu cầu nộp giấy tờ xác minh pháp lý, thông tin doanh nghiệp hoặc lịch sử tuân thủ đã được bãi bỏ nhờ kết nối trực tuyến với hệ thống dữ liệu điện tử.

Việc tận dụng nguồn dữ liệu số dùng chung giúp cơ quan Hải quan đánh giá nhanh mức độ tuân thủ, xác định rủi ro và xử lý hồ sơ hiệu quả hơn, thay vì phụ thuộc vào quy trình xác thực thủ công như trước đây.

Nếu trước đây doanh nghiệp phải thực hiện nhiều bước đối chiếu hồ sơ giấy giữa Bộ Khoa học và Công nghệ với cơ quan Hải quan thì nay dữ liệu linh kiện, danh mục hàng hóa được đối soát tự động trên hệ thống thông tin chuyên ngành. Tương tự, thủ tục áp dụng thuế suất ưu đãi 0% cho công nghiệp hỗ trợ ô tô cũng được số hóa toàn diện, giúp doanh nghiệp giảm đáng kể thời gian hoàn thiện hồ sơ và nhanh chóng tiếp cận các chính sách ưu đãi thuế.

Bên cạnh đó, các quy định về miễn thuế và thông báo danh mục miễn thuế theo Nghị định số 134/2016/NĐ-CP được sửa đổi theo hướng đơn giản hơn, giúp doanh nghiệp chủ động trong kế hoạch tài chính và hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Một trong những điểm cải cách được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao là định hướng chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Theo đó, doanh nghiệp tuân thủ tốt sẽ được tạo thuận lợi hơn trong quá trình thông quan, giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa, trong khi cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào các nhóm có dấu hiệu rủi ro cao.

Trụ cột tăng năng lực cạnh tranh quốc gia

Đánh giá về những thay đổi trong chính sách hải quan thời gian qua, ông Đậu Anh Tuấn cho rằng, trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, cải cách thủ tục hải quan tiếp tục là một trong những trụ cột quan trọng góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thúc đẩy tăng trưởng xuất nhập khẩu và thu hút dòng vốn đầu tư quốc tế.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Vũ Ngọc Lâm - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Hải Phòng đánh giá cao những nỗ lực cải cách của cơ quan hải quan trong việc đơn giản thủ tục, nhanh chóng điện tử hóa thủ tục, số hóa hồ sơ, rút ngắn thời gian xử lý; thường xuyên đối thoại, hướng dẫn và tháo gỡ vướng mắc cho doanh nghiệp.

Từ thực tế hoạt động của cộng đồng doanh nghiệp, ông Vũ Ngọc Lâm cũng đề xuất nhiều giải pháp để công tác hải quan tiếp tục là điểm tựa cho doanh nghiệp trong thời gian tới. Trong đó, doanh nghiệp mong muốn cơ quan hải quan tiếp tục hướng dẫn sớm, rõ ràng, dễ hiểu đối với các quy trình mới, nhất là mô hình thông quan tập trung, hồ sơ điện tử, phân luồng tờ khai, khai bổ sung, giải phóng hàng và nộp thuế điện tử. Cùng với đó là duy trì đầu mối hỗ trợ nhanh cho doanh nghiệp trong quá trình thông quan nhằm xử lý kịp thời các tình huống phát sinh, tránh làm gián đoạn chuỗi cung ứng. Tăng cường kết nối thông tin giữa Hải quan với cảng biển, hãng tàu, doanh nghiệp logistics, kho bãi và doanh nghiệp xuất nhập khẩu để giảm thời gian xử lý và hạn chế tình trạng dữ liệu chưa đồng bộ.

Theo VCCI, cùng với việc cắt giảm thủ tục hành chính, ngành Hải quan cần tiếp tục đẩy mạnh liên thông dữ liệu giữa cơ quan hải quan với cảng biển, hãng tàu, doanh nghiệp logistics, kho bãi và doanh nghiệp xuất nhập khẩu nhằm giảm thời gian xử lý và hạn chế phát sinh chi phí. Việc thủ tục được xử lý nhanh và ổn định hơn sẽ giúp doanh nghiệp có thêm dư địa giảm chi phí và mở rộng thị trường.