Từ “tài sản phân tán” đến nguồn lực tập trung

Từ những trụ sở dôi dư, quỹ nhà, đất phân tán sau sắp xếp, nhiều địa phương đã bắt đầu tái cấu trúc không gian công, hình thành dư địa mới cho đầu tư hạ tầng, dịch vụ công và phát triển kinh tế - xã hội. Đây được xem là một trong những “dòng chảy” quan trọng nhất sau sắp xếp đơn vị hành chính, khi nguồn lực công được tổ chức lại theo hướng tập trung, hiệu quả và tạo ra giá trị lớn hơn cho nền kinh tế.

Một trong những thay đổi rõ nét nhất sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là cách thức tổ chức và sử dụng tài sản công. Trước đây, hệ thống tài sản công, đặc biệt là trụ sở làm việc, nhà, đất hành chính thường được bố trí theo mô hình quản lý nhiều tầng nấc, phân tán theo từng cấp, từng đơn vị. Điều này dẫn tới thực trạng nơi thiếu trụ sở phải đầu tư mới, trong khi nơi khác lại sử dụng chưa hết công năng hoặc bỏ trống kéo dài.

Trụ sở Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam quận Hà Đông (cũ) được chuyển thành trường học sau sắp xếp bộ máy. Ảnh tư liệu

Quá trình sắp xếp đơn vị hành chính thời gian qua đã tạo điều kiện để các địa phương rà soát, cơ cấu lại toàn bộ quỹ tài sản công theo hướng tập trung hơn, giảm đầu mối sử dụng và nâng cao hiệu quả khai thác.

Theo báo cáo sơ kết 1 năm thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp của Bộ Tài chính, cả nước đã hoàn thành xử lý bước 1 đối với 25.885 cơ sở nhà, đất. Trong số hơn 11.000 cơ sở dôi dư được thu hồi, chuyển giao về địa phương quản lý, đã có trên 5.000 cơ sở hoàn thành xử lý hoặc được đưa vào khai thác, sử dụng. Đáng chú ý, đằng sau những con số này không đơn thuần là câu chuyện xử lý tài sản dôi dư, mà là quá trình tái phân bổ nguồn lực công ở quy mô lớn.

Đơn cử tại Hà Nội, nhiều cơ sở nhà, đất sau sắp xếp đang được rà soát để ưu tiên bố trí cho giáo dục, y tế và các công trình công cộng trong bối cảnh quỹ đất nội đô ngày càng hạn hẹp. Thành phố cũng đang thúc đẩy việc sắp xếp lại trụ sở các cơ quan, đơn vị theo hướng sử dụng chung, giảm đầu tư dàn trải và tạo quỹ đất cho phát triển hạ tầng xã hội.

Hải Phòng được xem là một trong những địa phương chủ động gắn xử lý tài sản công với quy hoạch phát triển đô thị và logistics. Nhiều quỹ đất sau sắp xếp được nghiên cứu để phục vụ hạ tầng công nghiệp, kho vận và dịch vụ cảng biển - lĩnh vực đang là động lực tăng trưởng chủ lực của thành phố.

Tại Bắc Ninh, địa phương có tốc độ đô thị hóa và phát triển công nghiệp nhanh, việc rà soát quỹ nhà, đất dôi dư sau sắp xếp cũng đang được triển khai đồng bộ nhằm tạo quỹ đất sạch phục vụ mở rộng hạ tầng công nghiệp và dịch vụ đô thị. Một số cơ sở hành chính cũ được nghiên cứu chuyển đổi công năng để phục vụ thiết chế văn hóa, giáo dục cộng đồng.

Không chỉ các địa phương lớn, nhiều tỉnh miền Trung cũng đang tận dụng cơ hội từ sắp xếp đơn vị hành chính để tái cấu trúc không gian công. Tại Hà Tĩnh, nhiều trụ sở xã cũ sau sáp nhập được rà soát để bố trí cho y tế cơ sở, công an xã hoặc trung tâm sinh hoạt cộng đồng, thay vì để xuống cấp hoặc bỏ không kéo dài. Một số địa phương khác nghiên cứu đấu giá quỹ đất dôi dư để tạo nguồn lực đầu tư hạ tầng giao thông, trường học và các công trình dân sinh.

Điểm đáng chú ý là sau sắp xếp, nhiều quỹ đất công nhỏ lẻ trước đây đã được gom thành các khu đất có quy mô lớn hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho quy hoạch tổng thể và khai thác hiệu quả hơn trong dài hạn. Đây là điều trước đây rất khó thực hiện khi tài sản công bị chia cắt theo từng cấp hành chính, từng cơ quan quản lý riêng lẻ.

Thay đổi tư duy quản lý tài sản công

Không chỉ thay đổi về quy mô và cách thức sắp xếp, điều quan trọng hơn là tư duy quản lý tài sản công cũng đang có sự chuyển biến rõ rệt. Nếu như trước đây việc quản lý tài sản công chủ yếu đặt mục tiêu bảo toàn, tránh thất thoát thì nay yêu cầu đặt ra là phải khai thác hiệu quả và tạo ra giá trị từ nguồn lực này. Sự thay đổi đó diễn ra trong bối cảnh cả nước đẩy mạnh thực hành tiết kiệm, chống lãng phí và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Tài sản công sau sắp xếp không còn được nhìn nhận là “phần việc tồn đọng” cần xử lý, mà trở thành dư địa quan trọng cho phát triển.

Theo Bộ Tài chính, thông qua quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức bộ máy, nhiều quỹ nhà, đất đã được tạo lập để ưu tiên bố trí cho các mục tiêu y tế, giáo dục, văn hóa, thể dục thể thao và các công trình công cộng khác. Điều này giúp tiết kiệm đáng kể chi phí bồi thường, giải phóng mặt bằng và đầu tư hạ tầng mới.

Đồng thời, nhiều quỹ đất sau sắp xếp cũng đang được giao cho các tổ chức phát triển quỹ đất hoặc đơn vị quản lý nhà của địa phương để tiếp tục khai thác, tạo nguồn thu cho ngân sách thông qua giao đất, cho thuê đất theo quy định pháp luật.

Theo các chuyên gia, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ tạo ra thay đổi về tổ chức bộ máy mà còn mở ra cơ hội tái cơ cấu nguồn lực tài sản công theo hướng bài bản và hiệu quả hơn. Quan trọng hơn, việc tập trung đầu mối quản lý còn giúp hạn chế tình trạng đầu tư dàn trải, manh mún vốn là một trong những nguyên nhân làm gia tăng áp lực cho ngân sách trong nhiều năm qua. Khi quỹ tài sản được tổ chức lại theo hướng tập trung, địa phương có thêm dư địa để bố trí nguồn lực cho các công trình thiết yếu thay vì tiếp tục đầu tư mới trụ sở hành chính. Đây cũng là cơ hội để hình thành tư duy quản trị tài sản công hiện đại hơn, trong đó tài sản công không chỉ là “tài sản để quản lý” mà là nguồn lực cần được vận hành hiệu quả, tạo ra giá trị kinh tế - xã hội cụ thể.

Tuy nhiên, báo cáo của Bộ Tài chính cũng cho biết, một số địa phương chưa hoàn thiện đầy đủ cơ chế phân cấp quản lý tài sản công, tiêu chuẩn định mức sử dụng tài sản hoặc phương án xử lý sau sắp xếp. Việc thiếu đồng bộ về quy hoạch, thủ tục đất đai cũng khiến tiến độ khai thác quỹ nhà, đất tại một số nơi còn chậm.

Đặc biệt, ở một số địa phương, việc xử lý tài sản dôi dư vẫn chủ yếu dừng ở khâu kiểm kê, lập phương án mà chưa thực sự gắn với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội hoặc nhu cầu khai thác cụ thể. Nếu không có cơ chế theo dõi và thúc đẩy tiến độ phù hợp, nguy cơ phát sinh tài sản bỏ không, xuống cấp hoặc lãng phí vẫn có thể xảy ra…

Mặc dù vậy, sau 1 năm triển khai có thể thấy, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ mang lại hiệu quả về tổ chức bộ máy, mà còn đang tạo ra cơ hội định hình lại cách thức quản lý và khai thác tài sản công.

Từ những trụ sở dôi dư, quỹ đất phân tán trước đây, nhiều địa phương đang từng bước hình thành nguồn lực mới cho phát triển. Đây được xem là dư địa quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản công, giảm áp lực cho ngân sách và phục vụ tốt hơn các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn tới.