Khẳng định vai trò tiên phong, dẫn dắt của kinh tế nhà nước

Sứ mệnh đặc biệt

PV: Từ góc nhìn của một chuyên gia nghiên cứu sâu về kinh tế Việt Nam, ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa và thông điệp chính của Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước (Nghị quyết 79) trong giai đoạn hiện nay? Theo ông, điểm đổi mới quan trọng nhất của Nghị quyết 79 là gì?

GS.TS Andreas Stoffers

GS.TS Andreas Stoffers: Trong nhiều năm, tôi đã quan sát kinh tế nhà nước từ 3 góc độ: thị trường tài chính, quá trình hoạch định chính sách và cải cách thể chế. Theo tôi, Nghị quyết 79 có ý nghĩa rất lớn. Đây không phải là những khẩu hiệu chung chung, mà là câu chuyện làm thế nào để kinh tế nhà nước giúp Việt Nam chuyển từ tăng trưởng nhanh sang tăng trưởng có chất lượng cao hơn.

Nghị quyết đưa ra một định nghĩa cụ thể về kinh tế nhà nước và sứ mệnh của khu vực này. Ý nghĩa trung tâm của nghị quyết là xác định lại vai trò của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế theo hướng mới và rõ ràng hơn. Với tôi, điều đặc biệt quan trọng là kinh tế nhà nước trong bất kỳ trường hợp nào cũng không được đóng vai trò thay thế cho thị trường. Theo đó, Nghị quyết 79 cần được hiểu như việc xây dựng năng lực chiến lược của khu vực kinh tế nhà nước trong khuôn khổ nền kinh tế thị trường đặc thù của Việt Nam.

Theo tôi, Nghị quyết 79 có một số điểm đổi mới quan trọng.

Thứ nhất, Nghị quyết làm rõ, kinh tế nhà nước không chỉ giới hạn ở các doanh nghiệp nhà nước, mà còn bao gồm các tài sản và nguồn lực do Nhà nước nắm giữ, như cơ sở hạ tầng, các nguồn lực gắn với đất đai, dự trữ chiến lược và các tổ chức tài chính của Nhà nước. Điều này có ý nghĩa lớn, bởi Nhà nước tác động đến quá trình phát triển thông qua nhiều kênh khác nhau, chứ không chỉ thông qua sở hữu doanh nghiệp.

Thứ hai, nghị quyết thẳng thắn chỉ ra những điểm yếu đang tồn tại - việc sử dụng nguồn lực nhà nước chưa hiệu quả, những hạn chế trong quản trị và sự chậm trễ trong việc cập nhật khung pháp lý - đồng thời gắn việc cải cách kinh tế nhà nước với mục tiêu nâng cao chất lượng tăng trưởng, thay vì chỉ mở rộng quy mô.

Từ kinh nghiệm cá nhân, tôi nhận thấy rằng, các nhà đầu tư, dù trong hay ngoài nước sẽ đều e ngại một khu vực nhà nước quá quyền lực, đặc biệt trong trường hợp các khoản đầu tư của khu vực tư nhân không được bảo đảm an toàn trước nguy cơ bị thu hồi hoặc phải cạnh tranh không công bằng với khu vực nhà nước. Cùng với đó là lo ngại về sự thiếu rõ ràng trong triển khai và sự thiếu nhất quán trong cách xử lý của các cơ quan nhà nước. Những lo ngại này đã được hóa giải khi Nghị quyết 79 hướng tới việc tạo lập sự ổn định và khả năng dự đoán trong hoạch định chính sách, yếu tố có ý nghĩa then chốt đối với các khoản đầu tư dài hạn của khu vực tư nhân.

Nghị quyết 79 có thể mang lại tác động tích cực nếu thực sự thu hút được nguồn lực của khu vực tư nhân. Ảnh: Đức Thanh

Vai trò định hướng và tiên phong

PV: Nghị quyết 79 xác định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo theo hướng “dẫn dắt, tiên phong” thay vì bao cấp, can thiệp trực tiếp. Ông nhìn nhận thế nào về sự chuyển dịch tư duy này trong bối cảnh hội nhập sâu và cạnh tranh toàn cầu?

GS.TS Andreas Stoffers: So sánh quốc tế cho thấy, các mô hình phát triển thành công tại châu Á ít dựa vào sự can thiệp thường xuyên, mà chủ yếu dựa vào một nhà nước có năng lực, có khả năng cung cấp khuôn khổ pháp lý rõ ràng, cơ sở hạ tầng tin cậy và năng lực phát triển dài hạn. Nhà nước thể hiện sức mạnh lớn nhất khi tạo điều kiện cho cạnh tranh và tinh thần kinh doanh.

Nghị quyết 79 phản ánh một sự chuyển biến rõ rệt trong tư duy. “Vai trò chủ đạo” của kinh tế nhà nước không còn là sự can thiệp trực tiếp, và mà như vai trò “định hướng và tiên phong”: thiết lập chuẩn mực, mở lối phát triển, bảo đảm các cân đối then chốt và đầu tư vào những lĩnh vực mà thị trường khó có thể tự đảm đương do thời gian thu hồi vốn dài hoặc yêu cầu phối hợp phức tạp.

Theo kinh nghiệm quốc tế, những kết quả phát triển bền vững bắt nguồn từ các quy tắc ổn định, thể chế có năng lực và hàng hóa công chất lượng cao, chứ không phải từ việc quản lý vi mô. Đối với Việt Nam, điều này có nghĩa là vai trò “dẫn dắt” cần được thể hiện thông qua hạ tầng tốt hơn, khuôn khổ pháp lý hiệu quả hơn và năng lực tổ chức thực hiện cao hơn. Từ góc nhìn của Đức, bài học cũng tương tự: Nhà nước phát huy hiệu quả cao nhất khi tạo điều kiện cho cạnh tranh và tinh thần khởi nghiệp, đồng thời cung cấp hạ tầng và quản trị mà thị trường không thể tự cung cấp.

Những nguyên tắc nền tảng

PV: Theo ông, nếu được triển khai hiệu quả, Nghị quyết 79 sẽ tác động như thế nào tới khu vực kinh tế tư nhân và niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài tại Việt Nam?

GS.TS Andreas Stoffers: Từ góc độ đầu tư, Nghị quyết 79 có thể mang lại tác động tích cực nếu thực sự thu hút được nguồn lực của khu vực tư nhân. Kinh tế nhà nước nên tập trung vào các dự án và nền tảng mang tính nền móng, đặc biệt trong những lĩnh vực có rủi ro cao và tầm nhìn dài hạn, để các doanh nghiệp tư nhân có thể đầu tư và đổi mới trong các thị trường hạ nguồn mang tính cạnh tranh. Nói ngắn gọn, Nhà nước cần giảm bớt những bất định không cần thiết, chứ không thay thế sáng kiến của khu vực tư nhân.

Nghị quyết 79 cũng nhấn mạnh vai trò của hợp tác công - tư. Để các dự án hợp tác công - tư vận hành hiệu quả, dự án phải khả thi về tài chính, quy trình lựa chọn nhà đầu tư phải cạnh tranh, hợp đồng phải rõ ràng và cơ chế giải quyết tranh chấp phải đáng tin cậy. Hợp tác công - tư không nên trở thành công cụ để tư nhân hóa lợi nhuận trong khi xã hội phải gánh chịu thua lỗ; việc phân chia rủi ro hợp lý và minh bạch là điều kiện bắt buộc.

Thực tiễn quốc tế cũng cho thấy tầm quan trọng của việc tách bạch vai trò của Nhà nước với tư cách là chủ sở hữu và với tư cách là cơ quan quản lý. Doanh nghiệp nhà nước không nên được hưởng những ưu thế ngầm. Nguyên tắc trung lập cạnh tranh là hết sức quan trọng: từ công bố thông tin minh bạch đến việc tiếp cận tín dụng có kỷ luật. Đây là những nguyên tắc nền tảng nếu kinh tế nhà nước muốn hỗ trợ thị trường thay vì làm méo mó thị trường.

Kỷ luật tài khóa là một trong những thế mạnh của Việt Nam. Chi tiêu công so với GDP tương đối thấp so với nhiều nền kinh tế phát triển và nợ công thường được đánh giá là trong ngưỡng kiểm soát theo chuẩn quốc tế. Những thế mạnh này cần được duy trì, bởi việc tích tụ nợ quá mức về lâu dài sẽ làm suy giảm tăng trưởng và hạn chế quyền chủ động chính sách. Cá nhân tôi cho rằng, Nghị quyết 79 đã tính đến những rủi ro này và đưa ra sự phân định trách nhiệm tương đối rõ ràng.

PV: Xin cảm ơn ông!