“Cởi trói” mạnh mẽ cơ chế tài chính cho doanh nghiệp nhà nước

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng tăng trưởng, năng suất và năng lực tự chủ, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 về phát triển kinh tế nhà nước (Nghị quyết 79). Nghị quyết được xem là bước hoàn thiện quan trọng về tư duy và thể chế, nhằm tái định vị vai trò của kinh tế nhà nước trong mô hình tăng trưởng và cấu trúc nền kinh tế giai đoạn tới.

Chia sẻ với phóng viên Báo Tài chính - Đầu tư, chuyên gia kinh tế - TS. Nguyễn Quốc Việt (Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá cao việc ban hành Nghị quyết 79 trong bối cảnh hiện nay. Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị là một dấu mốc quan trọng trong việc đổi mới tư duy và hoàn thiện thể chế đối với khu vực kinh tế nhà nước. Nghị quyết đã tiếp thu đáng kể các luồng tư tưởng cải cách về kinh tế nhà nước được thảo luận thời gian qua, đồng thời đặt ra các mục tiêu định lượng đầy tham vọng để khẳng định vị thế mới của kinh tế nhà nước.

Nguồn: Nghị quyết số 79-NQ/TW Đồ họa: Phương Anh

Về vai trò và định vị vai trò của kinh tế nhà nước, Nghị quyết 79 tiếp tục khẳng định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, nhưng theo hướng “dẫn dắt, tiên phong”. Doanh nghiệp nhà nước cần tập trung vào các lĩnh vực then chốt, chiến lược (công nghiệp nền tảng, công nghệ cao, kết cấu hạ tầng quan trọng) thay vì dàn trải.

Điểm mới của Nghị quyết không nằm ở việc nhấn mạnh “quy mô” hay “tỷ trọng” của khu vực doanh nghiệp nhà nước, mà ở yêu cầu chuyển từ vai trò bao cấp, can thiệp trực tiếp sang vai trò kiến tạo, dẫn dắt và mở đường cho phát triển. Theo đó, kinh tế nhà nước không còn được nhìn nhận chủ yếu qua số lượng doanh nghiệp hay phạm vi đầu tư, mà được định vị là công cụ để thực hiện các mục tiêu chiến lược, bao gồm phát triển kết cấu hạ tầng then chốt, bảo đảm an ninh kinh tế, dẫn dắt các ngành, lĩnh vực nền tảng, hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân phát triển lành mạnh...

Đặc biệt, Nghị quyết 79 đặt mục tiêu cụ thể đến năm 2030, Việt Nam có 1 - 3 doanh nghiệp lọt Top 500 thế giới và 50 doanh nghiệp lọt Top 500 Đông Nam Á. “Điều này cho thấy tư duy “sếu đầu đàn” được thể chế hóa mạnh mẽ hơn so với các khuyến nghị chung chung” - TS. Nguyễn Quốc Việt khẳng định.

Đáng chú ý, Nghị quyết 79 chủ trương tái cơ cấu Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) để tiến tới hình thành Quỹ Đầu tư quốc gia. Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, đây là bước chuyển đổi then chốt từ “quản lý hành chính” (mệnh lệnh) sang “quản lý đầu tư tài chính” (hiệu quả dòng vốn), giải quyết được bài toán “con dao hai lưỡi” của mô hình cũ đã được các chuyên gia cảnh báo.

Về cơ chế tài chính và đánh giá hiệu quả, TS. Nguyễn Quốc Việt cho rằng, các quyết sách tại Nghị quyết 79 đã “cởi trói” mạnh mẽ cho doanh nghiệp nhà nước. Theo đó, nghị quyết đã cho phép sử dụng toàn bộ nguồn thu từ cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước để tăng vốn điều lệ cho doanh nghiệp nhà nước, thay vì nộp về ngân sách như trước đây. Nghị quyết đã cho phép các doanh nghiệp nhà nước được hạch toán tách bạch giữa nhiệm vụ chính trị/xã hội và nhiệm vụ kinh doanh thương mại. Đồng thời, chấp nhận nguyên tắc “lợi ích tổng thể”, cho phép rủi ro trong đầu tư đổi mới sáng tạo.

Những ưu tiên hành động hàng đầu

Nghị quyết 79 đã xác lập rõ quan điểm chỉ đạo và hệ thống giải pháp nhằm tối ưu hóa nguồn lực, tháo gỡ các “điểm nghẽn”, tạo điều kiện để kinh tế nhà nước phát huy vai trò tiên phong, kiến tạo và dẫn dắt phát triển. Qua đó, mở đường cho tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cơ cấu lại nền kinh tế và hình thành mô hình tăng trưởng mới. Khi định hướng đã rõ, giải pháp đã đầy đủ, vấn đề then chốt đặt ra là làm thế nào để tổ chức thực hiện một cách thực chất và hiệu quả.

Cho ý kiến về vấn đề này, TS. Nguyễn Minh Thảo - Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính) cho rằng, trước hết, các quan điểm và định hướng của Nghị quyết cần được thể chế hóa đầy đủ, kịp thời bằng các văn bản quy phạm pháp luật. Quan trọng hơn, chất lượng của các văn bản này phải được nghiên cứu kỹ lưỡng để bảo đảm tính khả thi, hiệu lực và hiệu quả trong thực thi.

Đồng thời, cần rút kinh nghiệm từ thực tiễn trước đây, khi việc thể chế hóa và tổ chức thực hiện một số chủ trương chưa thực sự đi vào cuộc sống. Do đó, nâng cao chất lượng xây dựng chính sách là yêu cầu rất quan trọng.

Bên cạnh đó, trong quá trình triển khai, cần có cơ chế giám sát, đánh giá độc lập và thiết lập các tổ, nhóm công tác phản ứng nhanh để kịp thời nhận diện, xử lý các vướng mắc phát sinh về thể chế, chính sách. Khi có cơ chế phản ứng kịp thời, Nghị quyết mới có thể đi vào cuộc sống, “thẩm thấu” vào các thành tố của kinh tế nhà nước, từ doanh nghiệp nhà nước, tổ chức tín dụng đến việc sử dụng, phân bổ các nguồn lực như ngân sách, tài nguyên.

Cũng theo TS. Nguyễn Minh Thảo, Nghị quyết 79 có phạm vi bao trùm rất rộng, liên quan đến nhiều nguồn lực, chủ thể và hoạt động khác nhau của kinh tế nhà nước, nên vai trò của các bộ, ngành là hết sức quan trọng. Do đó, ưu tiên hàng đầu trong quá trình thể chế hóa và tổ chức thực hiện là phải thường xuyên nghiên cứu, rà soát, đánh giá toàn diện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước. Tạo hành lang pháp lý, xây dựng thể chế chính là yếu tố tạo ra cơ hội phát triển. Thể chế tốt sẽ thúc đẩy hiệu quả, còn những điểm nghẽn về thể chế sẽ cản trở sự phát triển.

“Việc rà soát, đánh giá chính sách cần được thực hiện thường xuyên, liên tục, không chỉ theo định kỳ, nhằm kịp thời nhận diện những bất cập để điều chỉnh phù hợp. Qua đó, tạo hành lang pháp lý thuận lợi, giúp kinh tế nhà nước phát triển đúng với kỳ vọng và mục tiêu mà Nghị quyết đã đề ra” - TS. Nguyễn Minh Thảo nhấn mạnh.