“Bão” từ Trung Đông đổ xuống Đông Nam Á

Trong bối cảnh nhiều quốc gia Đông Nam Á lao đao vì cú sốc năng lượng, Việt Nam nổi lên như một điểm sáng hiếm hoi giữa cơn khủng hoảng được đánh giá là nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ. Khi Philippines phải ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia, người dân Thái Lan xếp hàng xuyên đêm mua xăng, còn Myanmar chứng kiến giá nhiên liệu tăng hơn 55%, bức tranh khu vực cho thấy mức độ tổn thương rất khác nhau giữa các nền kinh tế.

Nguyên nhân bắt nguồn từ căng thẳng địa chính trị leo thang tại Trung Đông từ đầu năm 2026, khiến giá dầu thô vượt 100 USD/thùng, kéo theo giá diesel toàn cầu tăng vọt lên khoảng 238 USD/thùng vào cuối tháng 3 – gấp hơn 2,5 lần so với trước xung đột. Làn sóng tăng giá này tác động mạnh tới các quốc gia nhập khẩu dầu, nhưng mức độ ảnh hưởng phụ thuộc lớn vào năng lực điều hành và chính sách bình ổn giá.

Philippines trở thành ví dụ điển hình cho rủi ro của cơ chế thị trường tự do hoàn toàn khi giá xăng dầu tăng hơn gấp đôi, kéo theo lạm phát và tăng trưởng suy giảm. Thái Lan dù có Quỹ Nhiên liệu vẫn không trụ vững trước áp lực, buộc phải tăng giá mạnh và áp dụng các biện pháp khẩn cấp. Malaysia rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan khi vừa cắt giảm trợ giá để giảm gánh nặng ngân sách, vừa khiến chi phí sinh hoạt tăng cao. Trong khi đó, Indonesia chọn cách “gồng mình” giữ giá, chấp nhận áp lực lớn lên ngân sách nhà nước.

Diễn biến này cho thấy, trong khủng hoảng năng lượng, chính sách điều hành linh hoạt và công cụ bình ổn hiệu quả chính là “lá chắn” quyết định khả năng chống chịu của mỗi quốc gia.

Việt Nam giữ vững phòng tuyến xăng dầu giữa cơn bão giá khu vực và thế giới. Ảnh minh họa

Việt Nam - Kiên trì và linh hoạt giữa tâm bão

Trong bối cảnh khu vực và thế giới biến động mạnh, Việt Nam đã triển khai một chiến lược bình ổn đa tầng, linh hoạt, thể hiện rõ vai trò lãnh đạo xuyên suốt của Đảng, Chính phủ, sự nỗ lực của Bộ Công thương và các bộ ngành trong bảo đảm an ninh năng lượng.

Chính phủ và Thủ tướng Phạm Minh Chính đã triển khai hàng loạt giải pháp điều hành quyết liệt. Nghị quyết 36/NQ-CP ngày 6/3/2026 cho phép Petrovietnam chủ động hơn trong mua bán, xuất nhập khẩu dầu thô, đồng thời thiết lập cơ chế điều chỉnh giá linh hoạt. Tiếp đó, Nghị quyết 55/NQ-CP ngày 19/3/2026 đã hoàn thiện cơ chế điều hành giá xăng dầu theo biến động thị trường.

Chính phủ cũng ban hành Công điện 22/CĐ-TTg ngày 11/3/2026 nhấn mạnh yêu cầu xuyên suốt không để đứt gãy nguồn cung trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Đặc biệt, Quyết định 385/QĐ-TTg ngày 4/3/2026 thành lập Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng, tạo cơ chế phối hợp liên ngành trong ứng phó khủng hoảng. Cùng với đó, Chính phủ chỉ đạo xây dựng Trung tâm Lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất.

Bám sát chỉ đạo của Trung ương và Chính phủ, Bộ Công thương đã khẩn trương cụ thể hóa bằng các công cụ điều hành thực tiễn. Nổi bật là vai trò chỉ đạo trực tiếp, quyết liệt của Quyền Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng. Bộ đã ban hành Chỉ thị 06/CT-BCT yêu cầu bảo đảm nguồn cung, không để gián đoạn hệ thống phân phối; Chỉ thị 03/CT-BCT yêu cầu lực lượng quản lý thị trường trực 24/7; đồng thời phát đi Công điện 15/CĐ-BCT yêu cầu các doanh nghiệp đầu mối thực hiện nghiêm hạn mức nhập khẩu, không để thiếu hụt cục bộ.

Song song với đó, Quyền Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng đã trực tiếp làm việc với các nhà máy lọc dầu Nghi Sơn, Bình Sơn, Petrovietnam và các doanh nghiệp đầu mối để xây dựng kịch bản ứng phó, điều tiết nguồn cung, đa dạng hóa nhập khẩu và duy trì vận hành ở công suất cao nhưng an toàn. Các giải pháp kiểm tra, giám sát thị trường cũng được tăng cường nhằm ngăn chặn đầu cơ, găm hàng.

Nhằm “hạ nhiệt” giá xăng dầu, Quỹ Bình ổn giá xăng dầu được liên bộ Công thương – Tài chính kích hoạt tới 9 lần chỉ trong vòng một tháng, với tổng số tiền chi ra ước tính 5.300 tỷ đồng (khoảng 217 triệu USD). Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, ngân sách nhà nước được tạm ứng trực tiếp vào Quỹ với quy mô 8.000 tỷ đồng (khoảng 303 triệu USD) theo Quyết định số 483 của Thủ tướng Phạm Minh Chính ký ngày 27/3.

Song song với Quỹ bình ổn, Chính phủ triển khai nhiều công cụ tài khóa đồng thời như giảm thuế nhập khẩu về 0% đối với một số mặt hàng xăng dầu từ ngày 9/3 đến 30/4/2026. Thuế bảo vệ môi trường về 0% đối với xăng (trừ ethanol), dầu diesel và nhiên liệu hàng không từ nửa đêm 26/3 đến 15/4. Thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng cắt giảm từ 8–10% xuống 0%. Doanh nghiệp được miễn khai thuế giá trị gia tăng trong khi vẫn được khấu trừ thuế đầu vào.

Ước tính tổng số thu ngân sách bị giảm khoảng 7.200 tỷ đồng/tháng (khoảng 295 triệu USD), một cái giá mà Chính phủ đánh giá là “cần thiết để bình ổn giá cả và giảm áp lực chi phí”.

Về cơ chế điều hành, bước đột phá quan trọng là từ ngày 6/3, liên Bộ Công thương - Tài chính được phép điều chỉnh giá ngay khi giá cơ sở tăng trên 7%, không cần chờ hết chu kỳ 7 ngày. Đến ngày 19/3, theo Nghị quyết 55, cơ chế này còn linh hoạt hơn: cho phép điều chỉnh trong vòng một ngày nếu biến động vượt 15%. Điều này giúp tránh hiện tượng tích lũy sốc giá như đã xảy ra ở Thái Lan.

Kết quả, đến ngày 26/3, giá xăng E5 RON92 giảm xuống còn 23.326 đồng/lít, thấp hơn 6.788 đồng so với đỉnh ngày 24/3, tức giảm 22,5% chỉ trong vài ngày sau khi các biện pháp thuế được áp dụng.

Nếu không có Quỹ Bình ổn, giá xăng E5 RON92 đã có thể lên tới 30.180 đồng/lít, xăng RON95-III gần 33.700 đồng/lít và dầu hỏa khoảng 38.930 đồng/lít, cao hơn giá thực tế tới 3.000-5.000 đồng/lít/kg.

So với khu vực, mức tăng giá của Việt Nam thuộc nhóm trung bình-thấp theo thống kê của seasia.stats - trong khi Philippines, Myanmar và Campuchia chứng kiến mức tăng 50-80%, Việt Nam chỉ ghi nhận mức tăng đáng kể nhưng được kiểm soát và đang trên đà giảm trở lại.

Bài học từ cuộc khủng hoảng

Việt Nam, với sự kết hợp linh hoạt giữa Quỹ bình ổn, điều chỉnh thuế phí và cơ chế điều hành năng động, đang thể hiện một mô hình cân bằng tương đối giữa bảo vệ người tiêu dùng, duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và tránh gánh nặng ngân sách dài hạn. Cơ chế tạm ứng ngân sách với cam kết hoàn trả trong 12 tháng là điểm khác biệt quan trọng - thể hiện tính kỷ luật tài khóa trong bối cảnh khẩn cấp.

Các chuyên gia nhận định kết quả tích cực này phản ánh “sự linh hoạt trong điều hành và các phản ứng chính sách nhanh chóng”.

Chuyên gia kinh tế PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng, Bộ Công thương đã chủ động, kịp thời triển khai các giải pháp bảo đảm nguồn cung. Khi giá dầu thế giới tăng đột biến do xung đột Trung Đông, việc linh hoạt điều chỉnh giá, sử dụng Quỹ bình ổn và yêu cầu doanh nghiệp duy trì nguồn hàng đã góp phần hạn chế tác động lan tỏa. Bộ cũng chủ động xây dựng kịch bản ứng phó, bảo đảm hệ thống phân phối thông suốt.

TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc trung tâm thông tin Công nghiệp và Thương mại – Bộ Công thương đánh giá, Bộ Công thương đã phản ứng nhanh và kịp thời trước biến động từ xung đột Trung Đông. Chỉ trong vài ngày, Bộ đã kích hoạt cơ chế theo dõi, dự báo, bám sát thị trường để xây dựng phương án điều hành. Các giải pháp được triển khai đồng bộ như điều chỉnh nhập khẩu, tìm nguồn thay thế, điều tiết cung và tăng cường kiểm tra, giám sát nhằm ngăn chặn đầu cơ, găm hàng. Sự chủ động, linh hoạt này đã giúp ổn định thị trường, bảo đảm nguồn cung và củng cố an ninh năng lượng quốc gia.

TS Nguyễn Quốc Việt - chuyên gia Chính sách công - Trường Đại học kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá cao các động thái điều hành của Chính phủ và liên Bộ Công thương – Tài chính trong thời gian qua đối với thị trường xăng dầu. Việc chủ động ứng phó trước biến động của thị trường thế giới không chỉ góp phần ổn định giá các mặt hàng thiết yếu, mà còn củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp vào thị trường trong nước.