Tư tưởng của Hồ Chí Minh về hợp tác xã tại Việt Nam

Chủ tịch Hồ Chí Minh là người Việt Nam đầu tiên, nghiên cứu lý luận, kinh nghiệm quốc tế về hợp tác xã (HTX) và truyền bá vào nước ta. Người đã nhận thức rất rõ ràng về vai trò của HTX trong phát triển kinh tế - xã hội và đã đề cập trong tác phẩm “Đường kách mệnh” viết vào năm 1927. Trong tác phẩm, khái niệm: “Hợp tác xã là góp gạo thổi cơm chung, cho khỏi hao của tốn công, lại có nhiều phần vui vẻ”.

Ngay trong thời kỳ đầu của chính quyền cách mạng non trẻ, Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục chỉ đạo thực hiện tư tưởng HTX vào thực tế Việt Nam. Trong “Thư gửi

điền chủ nông gia Việt Nam” ngày 11/4/1946, Người viết: “Nói tóm lại, HTX là hợp vốn, hợp sức lại với nhau. Vốn nhiều, sức mạnh, thì khó nhọc ít mà lợi ích nhiều”. Sau này, ngày 11/4 hằng năm được Thủ tướng Chính phủ quyết định là Ngày Hợp tác xã Việt Nam.

Trong bài viết “Hợp tác xã” đăng Báo Nhân dân số 98 ngày 11/4/1955, Người căn dặn: “Hợp tác xã là con đường đi lên chủ nghĩa xã hội. Làm hợp tác xã là giúp nông dân tiến bộ, là xây dựng một cuộc đời ấm no, hạnh phúc”.

Ảnh: Đức Thanh.

Những tư tưởng của Hồ Chí Minh về HTX vẫn còn nguyên giá trị trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam. Trải qua quá trình vận động, phát triển, Đảng đã tiếp thu, vận dụng sáng tạo tinh hoa của chủ nghĩa Mác-Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, để các chủ trương, đường lối về phát triển kinh tế tập thể ngày càng trở nên đầy đủ, hoàn thiện, bám sát với thực tiễn phát triển của đất nước trong mỗi thời kỳ.

Những dấu mốc quan trọng của hợp tác xã

Khu vực HTX tại Việt Nam bắt đầu hình thành và phát triển từ thời kỳ kháng chiến chống Pháp với các hình thức hợp tác giản đơn như tổ vần công, tổ đổi công. Bên cạnh đó, sự phát triển của kinh tế tập thể đã đóng vai trò quan trọng trong việc giải phóng nông dân khỏi phương thức sản xuất phong kiến, đưa người nông dân lên vị trí làm chủ.

Giai đoạn 1955- 1975, đây là lực lượng kinh tế quan trọng trong kháng chiến chống Mỹ. Tới năm 1960, hơn 50.000 HTX được thành lập tại miền Bắc, góp phần khôi phục và phát triển nền kinh tế, nâng cao hiệu quả sản xuất và cải cách xã hội. Các HTX trở thành lực lượng kinh tế quan trọng trong hậu phương miền Bắc. Các HTX không chỉ tham gia sản xuất hàng hoá, mà còn thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, chi viện cho chiến trường miền Nam, góp phần lớn vào chiến thắng. Khi ấy, khẩu hiệu “thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người” là minh chứng cho vai trò huy động nguồn lực phi tập trung của HTX nông nghiệp, vận tải, tín dụng...

Sau chiến thắng lịch sử Mùa Xuân năm 1975, kinh tế tập thể được phát triển và lan rộng tới các tỉnh, thành phố phía Nam. Đến năm 1986, khu vực kinh tế tập thể phát triển cao nhất với 76.000 HTX trong cả nước, hoạt động trong hầu hết các ngành, lĩnh vực kinh tế, thu hút hơn 20 triệu xã viên tham gia và có những đóng góp to lớn: các HTX nông nghiệp sản xuất hơn 80% sản lượng lương thực, thực phẩm của cả nước; các HTX công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp sản xuất ra khối lượng hàng hóa chiếm 30% giá trị sản lượng công nghiệp toàn quốc và gần 50% giá trị sản lượng công nghiệp địa phương.

Tuy nhiên, khi cơ chế quản lý tập trung bao cấp bị xóa bỏ, luồng gió “Đổi mới” được thổi vào với cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước từng bước được hình thành và điều tiết các quan hệ kinh tế, thì phần lớn HTX trong các ngành, lĩnh vực của

nền kinh tế không kịp thích ứng, rơi vào tình trạng khó khăn, lúng túng, nhiều HTX sản xuất, kinh doanh thua lỗ, bị tan rã, giải thể, số lượng HTX giảm mạnh chỉ còn khoảng 25.000 đơn vị vào năm 1996.

Luật HTX năm 1996 ra đời từng bước đổi mới, trong đó xác định vị trí, vai trò HTX là một tổ chức kinh tế của những người lao động có nhu cầu tự nguyện hợp tác để giúp nhau phát triển kinh tế dưới nhiều hình thức đa dạng. Lần đầu tiên kể từ khi hình thành, khu vực kinh tế từng “vang bóng một thời này” được Nhà nước khẳng định không giới hạn về quy mô, phạm vi hoạt động; không giới hạn về số lượng xã viên (nhưng có quy định về số lượng xã viên tối thiểu). Mỗi HTX có thể hoạt động ở nhiều lĩnh vực, ngành khác nhau, không giới hạn địa giới hành chính; các HTX có thể liên kết thành liên hiệp HTX. Mỗi xã viên có thể tham gia nhiều HTX không cùng ngành nghề.

Ngày 18/3/2002, Hội nghị lần thứ 5 (khóa IX) đã ban hành Nghị quyết số 13-NQ/TW về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể. Để thể chế hóa Nghị quyết, Quốc hội đã ban hành Luật HTX năm 2003. Đây là nền tảng quan trọng, bước ngoặt lịch sử của mô hình kinh tế tập thể với quan điểm đổi mới triệt để giúp các HTX thích ứng và hội nhập với các thành phần kinh tế khác của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Luật HTX năm 2012 đánh dấu sự thay đổi lớn về thể chế đối các HTX, tiếp thu kinh nghiệm phổ biến trên thế giới và điều chỉnh phù hợp với xu hướng mới phát triển HTX ở nước ta, quy định rõ bản chất của tổ chức HTX, đã tạo ra khung pháp luật cơ bản nhằm khuyến khích, tạo điều kiện thúc đẩy phát triển HTX.

Qua đó, mô hình HTX kiểu mới được hình thành, chuyển đổi tư mô HTX kiểu cũ kém hiệu quả. Mô hình HTX kiểu mới hoạt động linh hoạt, năng động hơn và tự chủ, tự chịu trách nhiệm. Qua đó, khu vực kinh tế tập thể, với nhiều loại hình tổ chức kinh tế hợp tác đa dạng là một trong những thành phần kinh tế quan trọng, từng bước khắc phục được yếu kém kéo dài, có chuyển biến tích cực cả về về chất lượng, hiệu quả, ngày càng khẳng định vị trí trong nền kinh tế quốc dân.

Ngày 16/6/2022, Ban Chấp hành Trung ương Đảng tiếp tục ban hành Nghị quyết số 20-NQ/TW về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể trong giai đoạn mới. Đây là lần đầu tiên sau tròn 2 thập kỷ, Trung ương Đảng ban hành một nghị quyết chuyên đề mới về kinh tế tập thể với quan điểm phát triển toàn diện, sâu rộng cùng với sự khẳng định: “Kinh tế tập thể cùng với kinh tế nhà nước ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân”.

Nghị quyết số 20/NQ-TW đã đặt nền tảng để mô hình kinh tế hợp tác mới chính thức bước vào thời kỳ phát triển với tư cách là “một trong các thành phần kinh tế quan trọng, lâu dài”. Đây là cơ sở để Quốc hội thông qua Luật HTX năm 2023 với nhiều điểm đổi mới căn bản: Công nhận đa dạng mô hình HTX; huy động vốn linh hoạt; tách bạch quản trị điều hành và kiểm soát nội bộ; tăng quyền chủ động cho HTX; Áp dụng công nghệ, chuyển đổi số...