Sự chuyển động của thị trường vốn “xanh”

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi sang mô hình phát triển bền vững, nhu cầu về nguồn vốn phục vụ các dự án hạ tầng thân thiện với môi trường trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Với áp lực từ các cam kết quốc tế về trung hòa carbon và yêu cầu nội tại về nâng cấp cơ sở hạ tầng, việc hình thành thị trường tài chính bền vững không chỉ là xu hướng tất yếu mà còn là điều kiện then chốt cho tăng trưởng dài hạn. Chính trong dòng chảy đó, Danh mục Phân loại xanh – ban hành kèm Quyết định 21/2025/QĐ-TTg được kỳ vọng trở thành công cụ trọng tâm định hình chuẩn mực, thúc đẩy huy động và nâng cao năng lực hấp thụ dòng vốn xanh tại Việt Nam.

Không chỉ là một văn bản kỹ thuật, danh mục này được xem như “ngôn ngữ chung” cho các chủ thể tham gia thị trường – từ doanh nghiệp, nhà đầu tư, tổ chức tín dụng đến cơ quan quản lý. Hệ thống tiêu chí được ban hành giúp xác định rõ tiêu chuẩn môi trường mà một dự án cần đáp ứng để được cấp tín dụng hoặc phát hành trái phiếu xanh, đồng thời góp phần củng cố niềm tin thị trường, bảo đảm tính minh bạch và chất lượng của các dự án được gắn nhãn “xanh”.

Sau hơn 3 tháng kể từ khi ban hành quyết định, Danh mục Phân loại xanh đã bắt đầu cho thấy những tác động đầu tiên đến thị trường tài chính trong nước. Nhiều ngân hàng thương mại, quỹ đầu tư và tổ chức phát hành đã rà soát lại danh mục tín dụng, điều chỉnh tiêu chí cho vay theo hướng gắn kết yếu tố môi trường, trong khi doanh nghiệp coi “chuyển đổi xanh” là lợi thế cạnh tranh trong chiến lược trung và dài hạn.

Theo giới chuyên gia, tác động lớn nhất của danh mục nằm ở sự thay đổi về nhận thức. Khái niệm “dự án xanh” nay không còn mang tính biểu tượng mà được lượng hóa bằng hệ thống tiêu chí cụ thể, giúp phân biệt rõ giữa các dự án bền vững thực chất và các dự án chỉ mang danh “xanh”.

Trong bối cảnh Việt Nam cần huy động hàng trăm tỷ USD để đạt mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050, khung tiêu chuẩn thống nhất này được xem là nền tảng giúp tăng niềm tin cho nhà đầu tư và thúc đẩy dòng vốn xanh dịch chuyển mạnh hơn vào khu vực tư nhân.

Theo đánh giá từ FiinRatings, phiên bản chính thức của danh mục đã được tinh giản đáng kể so với dự thảo năm 2022, còn 45 loại hình dự án thuộc 7 nhóm ngành trọng điểm gồm năng lượng, giao thông, xây dựng, công nghiệp chế biến – chế tạo, nông – lâm – ngư nghiệp, tài nguyên nước và dịch vụ môi trường. Việc thu hẹp từ 9 xuống 7 nhóm ngành và giảm gần một nửa số loại hình cho thấy định hướng chính sách đang tập trung vào tính khả thi, giảm chồng chéo và phù hợp hơn với năng lực triển khai của doanh nghiệp trong nước.

Một điểm mới quan trọng là Quyết định 21/2025/QĐ-TTg cho phép hai phương án xác nhận dự án xanh – do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp hoặc thông qua tổ chức đánh giá độc lập đạt chuẩn. Theo FiinRatings, cơ chế này giúp bên cung vốn gồm ngân hàng, quỹ đầu tư và tổ chức phát hành chủ động hơn trong việc thẩm định và lựa chọn dự án, đồng thời tăng kỷ luật thị trường thông qua cơ chế giám sát chéo giữa khu vực công và tư nhân.

Doanh nghiệp – hạt nhân của chuyển đổi xanh

Ở góc nhìn thực tiễn, ông Nguyễn Quang Thuân – Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc FiinGroup cho rằng, để những cải cách này phát huy hiệu quả, cần một cách tiếp cận tổng thể với sự tham gia của đầy đủ các thành phần trong hệ sinh thái tài chính xanh.

Các chủ thể chính trên thị trường Tài chính Xanh. Nguồn: FiinRatings.

“Không thể chỉ tập trung vào doanh nghiệp mà bỏ qua vai trò của các cấu phần khác như bên cung vốn, các đơn vị trung gian hay cơ quan quản lý. Thị trường tài chính xanh chỉ có thể phát triển bền vững khi tất cả các mắt xích được kết nối và vận hành đồng bộ” – ông Thuân nhấn mạnh.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Thuân nhận định, cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam có khả năng học hỏi nhanh và sẵn sàng chuyển đổi nếu nhìn thấy lợi ích rõ ràng. Tuy nhiên, thách thức hiện nay nằm ở chất lượng hạ tầng và cơ chế khuyến khích, khi thị trường vẫn thiếu các dự án có sức hút tài chính cao – những dự án “bankable” vừa bảo đảm hiệu quả kinh tế, vừa đáp ứng tiêu chí môi trường. Khi các dự án chưa đủ hấp dẫn, dòng vốn xanh khó lan tỏa mạnh, khiến tiềm năng thị trường chưa được khai thác tương xứng.

Theo đại diện FiinGroup, để khắc phục, doanh nghiệp cần tập trung vào hai hướng trọng tâm. Thứ nhất, xây dựng hàng hóa tài chính chất lượng cao – các dự án có nền tảng kinh tế vững, đáp ứng tiêu chuẩn phát triển bền vững và đủ sức hấp dẫn nhà đầu tư.

Thứ hai, nâng cao năng lực quản trị và tính minh bạch thông tin, yếu tố then chốt giúp tạo dựng niềm tin và mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn dài hạn. Khi doanh nghiệp chứng minh được sự hài hòa giữa lợi ích tài chính và giá trị môi trường, họ sẽ trở thành nhân tố trung tâm trong tiến trình chuyển đổi xanh.

Ngoài ra, ông Thuân cũng cho rằng, doanh nghiệp Việt Nam không thiếu công cụ học hỏi, bởi nguồn học liệu và nền tảng hỗ trợ về tài chính xanh hiện rất phong phú. Vấn đề cốt lõi không nằm ở khả năng tiếp cận thông tin, mà ở năng lực biến tri thức thành hành động – hiện thực hóa bằng những dự án cụ thể, có sức cạnh tranh và giá trị dài hạn.

Tựu trung lại, Danh mục Phân loại xanh là bước tiến quan trọng trong lộ trình phát triển thị trường tài chính bền vững của Việt Nam. Thành công của chính sách này không chỉ đến từ khuôn khổ pháp lý, mà phải được tiếp sức bằng hành động thực tế, sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, tổ chức tài chính và doanh nghiệp. Khi chính sách, hạ tầng và năng lực thực thi cùng hội tụ, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn của dòng vốn xanh toàn cầu, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững và trung hòa carbon vào năm 2050.