Nhập khẩu tăng nhanh, phản ánh “sức nóng” của sản xuất

Theo ghi nhận của Cục Hải quan, cán cân thương mại hàng hoá tháng 3/2026 thâm hụt 677 triệu USD, đưa mức thâm hụt trong 3 tháng/2026 lên 3,64 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm trước thặng dư 3,68 tỷ USD. Xét về bản chất, đây không phải là tín hiệu tiêu cực mà phản ánh đúng nhịp vận động của nền kinh tế trong giai đoạn đầu chu kỳ tăng trưởng.

Bà Trần Thị Kim Hà - Ban Nghiệp vụ thuế hải quan, Cục Hải quan phân tích, cơ cấu nhập khẩu cho thấy xu hướng tích cực khi khoảng 94% kim ngạch là tư liệu sản xuất như máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu đầu vào. Điều này cho thấy doanh nghiệp đang chủ động chuẩn bị nguồn lực, đón đầu đơn hàng mới trong bối cảnh thị trường phục hồi. Ở chiều ngược lại, nhóm hàng tiêu dùng chiếm tỷ trọng thấp, không gây áp lực lớn lên cán cân thương mại.

Nguồn: Cục Thống kê. Đồ họa: Phương Anh

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, Việt Nam thường nhập siêu trong quý I và chuyển sang xuất siêu vào nửa cuối năm. Do đó, mức nhập siêu hiện nay là hiện tượng bình thường, thậm chí là tín hiệu tích cực khi nền kinh tế đang “nạp năng lượng” cho tăng trưởng.

Động lực của xu hướng này đến từ sự phục hồi của nhu cầu thị trường quốc tế, đẩy mạnh đầu tư công, cùng với sự phát triển của logistics và thương mại điện tử. Bên cạnh đó là xu hướng doanh nghiệp tăng cường thay thế, nâng cấp máy móc thiết bị.

Đáng chú ý, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tiếp tục gia tăng, đạt trên 54 tỷ USD trong quý I, tăng 9,1% so với cùng kỳ. Việc nhiều dự án FDI được triển khai đã kéo theo nhu cầu nhập khẩu máy móc, nguyên liệu, qua đó thúc đẩy kim ngạch nhập khẩu tăng cao.

Đồng thuận với quan điểm này, ông Trần Thanh Hải - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công thương đánh giá, nhập siêu trong những tháng đầu năm là diễn biến mang tính quy luật. Khi doanh nghiệp tăng nhập nguyên liệu cho sản xuất, đến cuối năm xuất khẩu sẽ bứt tốc và cán cân thương mại dần cân bằng trở lại. Việc nhập khẩu tăng mạnh xét trên tổng thể, không chỉ là hệ quả của nhu cầu sản xuất mà còn đóng vai trò là “bước đệm” quan trọng cho tăng trưởng xuất khẩu trong các quý tiếp theo. Khi doanh nghiệp đã chủ động nhập khẩu đủ nguyên vật liệu và máy móc, năng lực sản xuất sẽ được củng cố, tạo điều kiện thuận lợi để đáp ứng các đơn hàng lớn.

Thu ngân sách tăng trưởng tích cực nhờ cơ cấu hàng hóa

Cũng theo ghi nhận của Cục Hải quan, với sự sôi động của hoạt động xuất nhập khẩu, công tác thu ngân sách của ngành Hải quan cũng ghi nhận kết quả ấn tượng.

Quý I/2026, toàn ngành thu ngân sách đạt 117.105 tỷ đồng, bằng 26% dự toán, tăng 14,4% so với cùng kỳ năm trước.

Kết quả này có được nhờ việc triển khai đồng bộ các giải pháp cải cách thủ tục hành chính, hiện đại hóa hải quan, cùng với việc chủ động tháo gỡ vướng mắc, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Đặc biệt, việc thực hiện quyết liệt các chỉ đạo về tạo thuận lợi thương mại, nâng cao hiệu lực quản lý, chống thất thu đã góp phần quan trọng vào việc gia tăng nguồn thu ngân sách.

Phân tích về cơ cấu xuất nhập khẩu và tác động đến nguồn thu, bà Trần Thị Kim Hà, cho biết, sự gia tăng kim ngạch nhập khẩu, đặc biệt là nhóm hàng tư liệu sản xuất, đã đóng góp đáng kể vào số thu ngân sách. “Cơ cấu nhập khẩu hiện nay chủ yếu là máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu phục vụ sản xuất. Đây là nhóm hàng có kim ngạch lớn, phát sinh nghĩa vụ thuế cao, qua đó góp phần trực tiếp làm tăng số thu ngân sách của ngành Hải quan trong quý I/2026”, bà Trần Thị Kim Hà phân tích.

Bên cạnh đó, sự phục hồi của hoạt động xuất khẩu cũng góp phần thúc đẩy lưu chuyển hàng hóa, tăng số lượng tờ khai và giá trị hàng hóa thông quan, từ đó tạo nguồn thu ổn định cho ngân sách.

Thực tế tại các đơn vị hải quan địa phương cho thấy rõ xu hướng này. Đơn cử tại Chi cục Hải quan khu vực VI, hoạt động xuất nhập khẩu qua địa bàn tỉnh Lạng Sơn trong quý I đạt khoảng 24 tỷ USD. Nhờ đó, số thu ngân sách đạt 5.590 tỷ đồng, tăng tới 163% so với cùng kỳ năm trước, hoàn thành khoảng một phần ba chỉ tiêu hơn 15.000 tỷ đồng được giao cho cả năm. Ông Nguyễn Hữu Vượng - Phó Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực VI cho biết, kết quả này đến từ sự gia tăng mạnh của kim ngạch xuất nhập khẩu, đặc biệt là các mặt hàng nguyên liệu phục vụ sản xuất xuất khẩu.

“Hoạt động xuất nhập khẩu qua địa bàn tăng trưởng cao đã kéo theo số thu ngân sách tăng mạnh. Đơn vị đã chủ động triển khai nhiều giải pháp tạo thuận lợi thương mại, rút ngắn thời gian thông quan, đồng thời tăng cường quản lý, chống thất thu, qua đó góp phần hoàn thành tốt nhiệm vụ thu ngân sách ngay từ quý đầu năm” - ông Nguyễn Hữu Vượng cho hay.

Cũng theo ông Trần Thanh Hải, xu hướng nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu cũng đặt ra không ít thách thức.

Một trong những vấn đề lớn là tỷ lệ nội địa hóa còn thấp. Việc phụ thuộc nhiều vào nguyên vật liệu nhập khẩu khiến giá trị gia tăng trong nước chưa cao, đồng thời làm gia tăng rủi ro khi chuỗi cung ứng toàn cầu biến động. Do đó, phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao năng lực sản xuất trong nước là yêu cầu cấp thiết. Đây không chỉ là giải pháp giảm phụ thuộc vào nhập khẩu mà còn giúp gia tăng giá trị cho hàng hóa xuất khẩu.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều biến động khó lường, việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA) tiếp tục là chìa khóa quan trọng. Các FTA không chỉ mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận nguồn nguyên liệu, công nghệ và tiêu chuẩn sản xuất tiên tiến. Song song với đó, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu cũng là giải pháp cần thiết nhằm giảm thiểu rủi ro. Việc mở rộng sang các thị trường mới sẽ giúp doanh nghiệp linh hoạt hơn trước các biến động của kinh tế toàn cầu.

Ở góc độ dài hạn, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp vẫn là yếu tố cốt lõi. Điều này bao gồm việc cải thiện năng suất lao động, ứng dụng công nghệ, tối ưu chi phí sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm. Có thể thấy, kết quả xuất nhập khẩu và thu ngân sách quý I/2026 không chỉ phản ánh sự phục hồi mạnh mẽ của nền kinh tế mà còn cho thấy những chuyển động tích cực trong hoạt động sản xuất, đầu tư và thương mại.