Giữ vai trò đầu tàu xuất khẩu

Kết quả sơ bộ từ Cục Thống kê và Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho thấy, điểm nổi bật nhất trong cơ cấu xuất khẩu năm 2025 là sự vươn lên mạnh mẽ của mặt hàng điện tử, máy tính và linh kiện với kim ngạch đạt 107,7 tỷ USD. Đây là nhóm hàng xuất khẩu đầu tiên vượt mốc 100 tỷ USD, chiếm 22,7% tổng kim ngạch xuất khẩu, tăng 48,4% so với năm 2024 - thuộc hàng cao nhất trong các ngành xuất khẩu chủ lực và bỏ xa các nhóm hàng xuất khẩu chủ lực truyền thống.

Khi gộp thêm các nhóm hàng liên quan như điện thoại và linh kiện (vốn cũng là một phần cấu thành của ngành công nghệ), tổng kim ngạch xuất khẩu điện tử thiết bị và linh kiện ước đạt 164,4 tỷ USD, dẫn dắt đà tăng của ngành xuất khẩu nói chung.

Sản xuất linh kiện máy in và các loại phụ kiện điện tử khác tại Công ty UMC, tỉnh Ninh Bình. Ảnh: Đức Thanh

Điều đáng nói là, dù chịu ảnh hưởng bởi những biện pháp bảo hộ thương mại và thuế quan tại các thị trường chủ lực như Hoa Kỳ, ngành điện tử vẫn ghi nhận tốc độ tăng cao, thể hiện năng lực cạnh tranh và sự phù hợp của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Động lực cho sự bứt phá này đến từ dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chảy mạnh vào Việt Nam trong lĩnh vực điện tử và máy tính, với những tên tuổi lớn như Samsung, Foxconn, Intel, LG… Đầu tư của nhóm doanh nghiệp FDI lớn đã thúc đẩy năng lực sản xuất trong nước, tạo điều kiện gia tăng lượng xuất khẩu sản phẩm hoàn chỉnh và linh kiện chất lượng cao. Foxconn - một trong những nhà lắp ráp linh kiện và thiết bị điện tử lớn nhất thế giới - đang mở rộng năng lực sản xuất tại Việt Nam với các dây chuyền sản xuất mới, hứa hẹn sản lượng và giá trị xuất khẩu tiếp tục tăng trong năm 2026.

Bà Đỗ Thị Thúy Hương - Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam khẳng định, từ một nền kinh tế gia công đơn thuần, Việt Nam đã chuyển mình thành trung tâm sản xuất thông minh, thu hút hàng trăm tỷ USD vốn FDI từ các tập đoàn lớn. Những nhà máy trị giá từ vài chục triệu USD đến hàng tỷ USD của các tập đoàn công nghệ lớn từ Hàn Quốc, Mỹ và nhiều quốc gia đã giúp Việt Nam duy trì kim ngạch xuất khẩu điện tử vượt 100 tỷ USD/năm.

Như vậy, các doanh nghiệp FDI đang giúp Việt Nam trở thành một trung tâm sản xuất và lắp ráp điện tử hàng đầu Đông Nam Á, góp phần định hình chuỗi cung ứng khu vực.

Cùng với sự đầu tư của các doanh nghiệp FDI, Việt Nam đang dần tăng tỷ lệ nội địa hóa linh kiện và sản xuất phụ trợ, giảm bớt sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu từ nước ngoài. Mặc dù vẫn còn khoảng cách lớn so với các quốc gia như Trung Quốc hay Hàn Quốc, mức độ nội địa hóa tăng lên đã giúp các nhà sản xuất trong nước gia nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ngoài ra, Chính phủ Việt Nam đã triển khai nhiều biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu trong bối cảnh thị trường thế giới biến động do dịch bệnh và chính sách thuế quan của các nước lớn. Chỉ thị, chính sách về ổn định vĩ mô, mở rộng thị trường, hỗ trợ tài khóa và logistics… đã góp phần nâng cao năng lực thích ứng cho các doanh nghiệp.

Tăng cường nội địa hóa chuỗi cung ứng

Mặc dù đạt kết quả xuất khẩu ấn tượng, song Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào linh kiện và nguyên liệu nhập khẩu, với lượng nhập khẩu nhóm hàng máy tính và điện tử dự kiến đạt gần 149,4 tỷ USD trong 2025, cao hơn cả giá trị xuất khẩu của cùng nhóm. Điều này cho thấy chuỗi cung ứng trong nước còn yếu và dễ bị gián đoạn bởi biến động giá hoặc nguồn cung quốc tế.

Cạnh tranh quốc tế gia tăng trong bối cảnh toàn cầu hóa chuỗi cung ứng, nhiều quốc gia như Ấn Độ, Mexico hay các nền kinh tế ASEAN khác đang mạnh tay thu hút đầu tư công nghệ, đẩy mạnh năng lực sản xuất linh kiện. Điều này đặt ra áp lực cạnh tranh ngày càng lớn cho Việt Nam nếu không nâng cao năng lực sản xuất nội địa.

Bước sang năm 2026, dư địa xuất khẩu máy tính, linh kiện điện tử được đánh giá còn rất lớn nhờ nhu cầu toàn cầu và vị thế cứ điểm sản xuất của Việt Nam. Để duy trì và phát triển bền vững xuất khẩu mặt hàng điện tử, máy tính và linh kiện trong thời gian tới, Cục Thống kê khuyến nghị thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp.

Trước tiên, Nhà nước cần thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ trong nước, trong đó ưu tiên phát triển các doanh nghiệp sản xuất linh kiện, bo mạch, cảm biến, vỏ nhựa kỹ thuật… Hỗ trợ tín dụng, thuế và công nghệ để doanh nghiệp Việt tham gia chuỗi cung ứng của Samsung, LG, Foxconn... Đồng thời, đẩy mạnh đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), đào tạo nhân sự thông qua xây dựng trung tâm nghiên cứu thiết kế vi mạch, phần cứng, tự động hóa; đào tạo kỹ sư công nghệ cao, kỹ thuật viên có tay nghề chuyên sâu.

Bên cạnh đó, Việt Nam cần tập trung chuyển dịch sang sản phẩm công nghệ cao như phát triển chip bán dẫn, thiết bị IoT, năng lượng thông minh, pin và xe điện; tăng tỷ trọng sản phẩm có giá trị gia tăng cao thay vì chỉ lắp ráp.

Đặc biệt, cần ổn định môi trường chính sách và hạ tầng như cải thiện năng lượng, logistics, số hóa quy trình xuất nhập khẩu để giảm chi phí; tận dụng tối đa ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do.

“Ngành điện tử, máy tính và linh kiện không chỉ khẳng định vị thế đầu tàu trong xuất khẩu, mà còn trở thành thước đo năng lực công nghiệp hóa của Việt Nam. Thời gian tới, nếu tận dụng tốt các cơ hội từ xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng, phát triển công nghiệp hỗ trợ và đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, Việt Nam hoàn toàn có thể bước lên nấc cao hơn - từ quốc gia lắp ráp sang quốc gia sáng tạo và chế tạo công nghệ cao” - Cục Thống kê nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, ngành điện tử, máy tính và linh kiện là một lĩnh vực công nghệ mũi nhọn đóng vai trò trụ cột xuất khẩu lớn của Việt Nam. Vì vậy, thời gian tới, cần tích cực mở rộng thị trường xuất khẩu, đa dạng hóa đối tác nhằm giảm rủi ro tập trung vào một vài thị trường lớn.

Doanh nghiệp và cơ quan xúc tiến thương mại cần tìm kiếm cơ hội ở các thị trường mới đang phát triển nhanh như Trung Đông, châu Phi và Nam Á. Việc ký kết thêm các hiệp định thương mại tự do với các khu vực này sẽ tạo lợi thế thuế quan, thúc đẩy xuất khẩu trong dài hạn.

Song song đó, Việt Nam cần phát triển nguồn nhân lực có trình độ cao, đặc biệt trong lĩnh vực kỹ thuật, quản lý sản xuất và R&D. Đây là điều kiện tiên quyết để duy trì sự cạnh tranh của ngành. Ngoài ra, hợp tác giữa doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và Nhà nước cần được khuyến khích để đào tạo chuyên môn sâu, giảm bớt phụ thuộc vào lao động phổ thông…