Hải quan khu vực III “mở đường” cho mô hình thông quan tập trung

Từ ngày 1/6/2026, Chi cục Hải quan khu vực III sẽ trở thành đơn vị đầu tiên trong toàn ngành Hải quan triển khai thí điểm mô hình thông quan tập trung. Theo đó, toàn bộ hồ sơ hải quan sẽ được tiếp nhận và xử lý tập trung tại Đội Thông quan đặt tại số 1328 Nguyễn Bỉnh Khiêm (thành phố Hải Phòng), thay vì phân tán tại nhiều đơn vị hải quan cửa khẩu và ngoài cửa khẩu như hiện nay.

Trao đổi với phóng viên, Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ khẳng định, thực hiện chỉ đạo của Bộ Tài chính, ngành Hải quan đã tập trung nhân lực vật lực quyết tâm triển khai thí điểm mô hình thông quan tập trung tại Hải quan khu vực III. Đây được xem là bước cải cách lớn tiếp theo của ngành Hải quan sau hơn một thập niên vận hành hệ thống VNACCS/VCIS. Nếu như giai đoạn trước tập trung điện tử hóa thủ tục hải quan, thì lần cải cách này hướng tới thay đổi toàn diện phương thức quản lý theo hướng tập trung, chuyên sâu, phi giấy tờ và dựa trên nền tảng dữ liệu số.

Hải Phòng triển khai áp dụng thí điểm mô hình thông quan tập trung. Ảnh: HQ

Khẳng định tầm quan trọng của sự kiện mang tính quyết định của ngành Hải quan, ông Nguyễn Văn Thọ cho biết, ngày 23/5, đoàn công tác của Cục Hải quan đã trực tiếp kiểm tra công tác chuẩn bị triển khai mô hình tại Chi cục Hải quan khu vực III. Đoàn công tác rà soát toàn bộ điều kiện vận hành, từ hạ tầng công nghệ thông tin, hệ thống phần mềm, quy trình xử lý nghiệp vụ đến cơ chế phối hợp giữa Đội Thông quan và các hải quan cửa khẩu.

Điểm thay đổi lớn nhất của mô hình là doanh nghiệp không còn phải làm việc với nhiều đầu mối như trước. Toàn bộ công tác tiếp nhận và kiểm tra hồ sơ được xử lý tập trung tại Đội Thông quan, trong khi các hải quan cửa khẩu tập trung thực hiện nhiệm vụ kiểm tra thực tế hàng hóa, giám sát hải quan và quản lý hàng hóa chịu sự giám sát.

“Thông quan tập trung không chỉ là thay đổi về quy trình nghiệp vụ mà còn là nền tảng để ngành Hải quan tiến tới Hải quan số, Hải quan thông minh” - lãnh đạo Cục Hải quan nhấn mạnh.

Lý giải nguyên nhân lựa chọn Chi cục Hải quan khu vực III để triển khai thí điểm, theo Cục Hải quan, Hải Phòng là địa bàn hội tụ đầy đủ các điều kiện thuận lợi về quy mô hàng hóa, hạ tầng logistics, công nghệ thông tin và tổ chức quản lý.

Hiện Hải Phòng là một trong những trung tâm xuất nhập khẩu và cảng biển lớn nhất cả nước, tập trung nhiều loại hình hàng hóa, lưu lượng tờ khai lớn và mật độ doanh nghiệp xuất nhập khẩu cao. Đặc biệt, các đơn vị hải quan cửa khẩu và ngoài cửa khẩu trên địa bàn có khoảng cách địa lý tương đối gần nhau, thuận lợi cho việc tổ chức xử lý tập trung trong giai đoạn đầu triển khai.

Theo Cục Hải quan, việc lựa chọn Hải quan khu vực III còn nhằm kiểm nghiệm khả năng vận hành mô hình trong môi trường có áp lực thông quan lớn và nhiều loại hình quản lý phức tạp. Nếu triển khai thành công tại Hải Phòng, đây sẽ là cơ sở thực tiễn quan trọng để ngành Hải quan mở rộng mô hình thông quan tập trung trên phạm vi toàn quốc.

Ông Trần Mạnh Cường - Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực III cũng cho biết, đến nay đơn vị đã hoàn tất cơ bản các điều kiện triển khai. Hệ thống đường truyền, phần mềm xử lý hồ sơ tập trung, cơ sở vật chất và phương án tổ chức nhân sự đã được chuẩn bị đồng bộ nhằm bảo đảm vận hành thông suốt ngay từ ngày đầu tiên triển khai chính thức. Đơn vị cũng tổ chức nhiều đợt tập huấn cho công chức và cộng đồng doanh nghiệp nhằm thống nhất quy trình thực hiện, hạn chế tối đa xáo trộn trong giai đoạn chuyển đổi.

Đến nay, Chi cục Hải quan khu vực III đã bố trí 89 công chức cho Đội Thông quan, hoàn thiện quy trình nghiệp vụ và tổ chức tập huấn cho hàng nghìn lượt cán bộ công chức, doanh nghiệp nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra thông suốt, không làm gián đoạn hoạt động xuất nhập khẩu.

Hướng tới mô hình Hải quan hiện đại, tiệm cận chuẩn quốc tế

Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn, việc triển khai thông quan tập trung là bước đi chiến lược nhằm hiện thực hóa mục tiêu xây dựng cơ quan Hải quan hiện đại, chuyên nghiệp, minh bạch và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Trong quá trình xây dựng Đề án, Cục Hải quan đã nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là mô hình “Centralized Clearance” của Liên minh châu Âu (EU). Đây là mô hình cho phép doanh nghiệp thực hiện thủ tục hải quan tập trung tại một đầu mối thay vì nhiều cơ quan quản lý khác nhau.

Theo ông Âu Anh Tuấn, yêu cầu chuyển đổi mô hình quản lý trở nên cấp thiết trong bối cảnh khối lượng công việc của ngành Hải quan tăng bình quân 10% - 15% mỗi năm, trong khi bộ máy tiếp tục tinh gọn theo chủ trương của Trung ương.

Cùng với đó, việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cũng như Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030 đặt ra yêu cầu ngành Hải quan phải chuyển mạnh sang mô hình quản lý số, dựa trên dữ liệu và ứng dụng công nghệ hiện đại.

“Trong bối cảnh mới, nếu không triển khai mô hình thông quan tập trung thì khó có thể đáp ứng yêu cầu quản lý hiện đại cũng như yêu cầu tạo thuận lợi thương mại” - ông Âu Anh Tuấn nhấn mạnh.

Trên thực tế, ngành Hải quan đã có cơ sở thực tiễn quan trọng từ mô hình thí điểm tại Móng Cái (Quảng Ninh) từ năm 2018. Kết quả triển khai cho thấy việc xử lý hồ sơ tại một đầu mối giúp giảm đáng kể thời gian thông quan, hạn chế chồng chéo nghiệp vụ và nâng cao tính minh bạch trong thực thi công vụ.

Tại Móng Cái, mô hình thông quan tập trung được triển khai gắn với hệ thống dữ liệu điện tử, máy soi, camera giám sát và kết nối Cơ chế một cửa quốc gia. Điều này giúp nâng cao khả năng phân tích dữ liệu, quản lý rủi ro và hỗ trợ hiệu quả công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, lợi ích được nhìn thấy trực tiếp ở việc giảm số lần đi lại, giảm thời gian chờ đợi và tiết kiệm chi phí tuân thủ. Theo tính toán của ngành Hải quan, mô hình mới kết hợp số hóa hồ sơ, chứng từ có thể giúp rút ngắn từ 30% đến 50% thời gian thông quan, đồng thời giảm đáng kể chi phí logistics.

Chủ tịch UBND thành phố Đỗ Thành Trung cũng đánh giá cao tinh thần chủ động của Chi cục Hải quan khu vực III trong quá trình chuẩn bị triển khai mô hình mới. Thành phố yêu cầu các sở, ngành tiếp tục phối hợp chặt chẽ với cơ quan Hải quan nhằm kịp thời xử lý các khó khăn, vướng mắc phát sinh, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu.

Theo lộ trình của Cục Hải quan, sau khi triển khai thí điểm tại Chi cục Hải quan khu vực III, ngành Hải quan sẽ tổ chức đánh giá tổng thể để hoàn thiện mô hình trước khi mở rộng ra các chi cục hải quan khu vực khác trên phạm vi toàn quốc.