Khi "quán tính tăng trưởng" cũ đã chạm trần

Theo TS. Huỳnh Thanh Điền - Giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, dù TP. Hồ Chí Minh đã nỗ lực rất nhiều trong thời gian qua, nhưng nền tảng tăng trưởng của thành phố về cơ bản vẫn dựa trên các động lực truyền thống.

“Thực chất, tăng trưởng của TP. Hồ Chí Minh vẫn chủ yếu dựa trên lợi thế lao động giá rẻ, thu hút đầu tư nước ngoài thông qua ưu đãi thuế và khai thác quỹ đất cho sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, các mặt bằng có khả năng sản xuất hiệu quả đã gần như được lấp đầy, trong khi phần lớn doanh nghiệp đang hoạt động thuộc các lĩnh vực có giá trị gia tăng thấp, sử dụng nhiều lao động” - TS. Huỳnh Thanh Điền phân tích.

TP. Hồ Chí Minh cần chủ động kiến tạo các dư địa tăng trưởng mới thông qua việc mở rộng và tái cấu trúc không gian phát triển vùng. Ảnh: Lê Toàn

Vấn đề nằm ở chỗ, khi dư địa đất đai không còn và mô hình sản xuất thâm dụng lao động dần mất lợi thế, khả năng mở rộng tăng trưởng theo chiều rộng trở nên rất hạn chế. TS. Huỳnh Thanh Điền nhấn mạnh, lợi thế lao động giá rẻ và dân số vàng đã suy giảm rõ rệt, khiến các ngành thâm dụng lao động không còn đóng vai trò là động lực tăng trưởng như trước. Ngay cả khu vực FDI, dù vẫn giữ vai trò quan trọng, nhưng công nghệ mà nhiều doanh nghiệp mang vào nước ta chưa phải công nghệ tiên tiến, nên giá trị gia tăng tạo ra chưa cao.

Bên cạnh đó, sự phân mảnh trong quản lý và phát triển giữa các địa phương trong vùng cũng là điểm nghẽn lớn. Mỗi địa phương phát triển theo một cách riêng, thiếu liên thông và kết nối, khiến dư địa tăng trưởng bị chia nhỏ.

Thực tế cho thấy, sự phát triển trong lĩnh vực công nghiệp của khu vực TP. Hồ Chí Minh cũ đã gần chạm trần, khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu phụ thuộc lớn vào dầu khí, còn khu vực Bình Dương dù mạnh về công nghiệp, nhưng thiếu liên kết vùng, nên chưa phát huy hết tiềm năng. Trong bối cảnh đó, các công cụ chính sách truyền thống như ưu đãi thuế cũng không còn nhiều dư địa, khi Việt Nam đã cam kết thuế tối thiểu toàn cầu.

"Phép thử" cho mô hình tăng trưởng mới và dư địa phát triển dài hạn

Chỉ rõ mục tiêu tăng trưởng 2 con số nếu tiếp tục dựa vào "quán tính" cũ sẽ rất khó khả thi, TS. Huỳnh Thanh Điền khẳng định, TP. Hồ Chí Minh chỉ còn 2 hướng đi mang tính quyết định: chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, đồng thời kiến tạo các dư địa tăng trưởng mới thông qua không gian phát triển và ngành nghề mới.

Trong đó, TP. Hồ Chí Minh buộc phải thay đổi căn bản mô hình tăng trưởng. Trọng tâm không thể tiếp tục dựa vào mở rộng quy mô bằng đất đai và lao động, mà phải chuyển sang mô hình dựa trên khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm nâng cao năng suất và giá trị gia tăng. Cùng một doanh nghiệp, cùng một diện tích đất, nhưng phải tạo ra giá trị cao hơn bằng cách tham gia các khâu có giá trị lớn hơn trong chuỗi như nghiên cứu - phát triển, thiết kế, xây dựng thương hiệu và phân phối, thay vì chỉ gia công sản xuất.

Quan trọng hơn, TP. Hồ Chí Minh cần chủ động kiến tạo các dư địa tăng trưởng mới thông qua việc mở rộng và tái cấu trúc không gian phát triển vùng. Việc sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu cho phép quy hoạch lại vai trò chức năng của từng khu vực theo hướng bổ trợ lẫn nhau, hình thành các chuỗi sản xuất - tiêu thụ - trung chuyển gắn với hạ tầng kết nối đồng bộ. Trên nền tảng đó, TP. Hồ Chí Minh cần kiên định mục tiêu trở thành đô thị toàn cầu, nơi các định chế tài chính và tập đoàn đa quốc gia đặt trụ sở ra quyết định, từ đó tạo ra dư địa tăng trưởng mới và bền vững.

TS. Châu Đình Linh - Giảng viên Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh cho rằng, tăng trưởng 2 con số không phải là điều xa lạ với TP. Hồ Chí Minh. Trong các giai đoạn 2005 - 2007 hay 2010 - 2011, thành phố từng duy trì mức tăng trưởng GRDP 12 - 13%/năm. Điểm khác biệt hiện nay nằm ở bối cảnh mới, đặc biệt sau khi mở rộng không gian kinh tế sau sáp nhập. Theo TS. Châu Đình Linh, mục tiêu tăng trưởng 2 con số của TP. Hồ Chí Minh có tính khả thi khá cao, khi các yếu tố công nghiệp, logistics, cảng biển, năng lượng, tài chính và dịch vụ được liên thông trong một chuỗi giá trị liên vùng.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất lại nằm ở thị trường vốn. TS. Châu Đình Linh phân tích, vấn đề không phải là thiếu vốn, mà là cách huy động, phân bổ và sử dụng vốn hiệu quả. Thị trường vốn hiện nay vẫn phụ thuộc quá nhiều vào ngân hàng, trong khi vốn ngân hàng chủ yếu là ngắn hạn, không phù hợp cho các dự án đầu tư dài hạn. Do đó, thành phố cần cân bằng tốt hơn giữa thị trường tiền tệ và thị trường vốn, đồng thời thu hút mạnh hơn các nguồn vốn quốc tế để giảm áp lực lên hệ thống tài chính trong nước.

Ở cấp độ chính sách, bà Trương Thiết Hà - Phó Trưởng phòng Nghiên cứu phát triển kinh tế (Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh) khuyến nghị, thành phố cần ưu tiên tháo gỡ các điểm nghẽn về quy hoạch và hạ tầng giao thông trong giai đoạn 2026 - 2030.

Chất lượng quy hoạch thấp, thiếu tầm nhìn dài hạn đã dẫn đến tình trạng điều chỉnh nhiều lần, gây lãng phí nguồn lực và làm suy giảm hiệu quả đầu tư. Trong khi đó, đầu tư công giải ngân chậm, nhu cầu vốn rất lớn, nhưng ngân sách chỉ đáp ứng được khoảng 30%, buộc thành phố phải có khung khổ thể chế đủ mạnh để huy động nguồn lực tư nhân.

Cùng với đó, bài toán tăng trưởng 2 con số không thể tách rời yêu cầu phát triển bền vững. Ông Trần Việt Anh - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP. Hồ Chí Minh nhấn mạnh, tăng trưởng của TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn tới sẽ gắn chặt với kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Với một đô thị gần 15 triệu dân và lượng rác thải lên tới 15.000 tấn mỗi ngày, việc đưa rác thải trở thành nguyên liệu cho sản xuất không chỉ là nhu cầu bức thiết, mà còn mở ra dư địa tăng trưởng mới, góp phần giảm phát thải và tạo giá trị gia tăng từ chất thải.

Có thể thấy, tăng trưởng 2 con số của TP. Hồ Chí Minh không còn là bài toán về tốc độ, mà là "phép thử" toàn diện cho mô hình phát triển mới: dựa trên khoa học - công nghệ, liên kết vùng, thị trường vốn hiệu quả và phát triển bền vững. Chỉ khi vượt qua được phép thử này, TP. Hồ Chí Minh mới có thể bước sang một chương tăng trưởng mới, nhanh hơn và vững chắc hơn.