Buôn lậu thuốc lá ngày càng manh động, tinh vi

Ngày 22/4/2026, Báo Công an nhân dân tổ chức Tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới”.

Phát biểu tại tọa đàm, Đại tá Nguyễn Thanh Bình - Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân, cho biết phòng, chống thuốc lá lậu - một vấn đề không mới nhưng ngày càng phức tạp, với nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với nền kinh tế, sức khỏe cộng đồng và cả trật tự, an toàn xã hội.

Đại tá Nguyễn Thanh Bình - Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân phát biểu tại tọa đàm.

Thuốc lá lậu không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước, làm méo mó môi trường cạnh tranh, mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ do không được kiểm soát về chất lượng. Đáng lo ngại hơn, hoạt động buôn lậu thuốc lá thường gắn với các đường dây tội phạm, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh kinh tế và hiệu lực quản lý nhà nước.

Theo Đại tá Nguyễn Thanh Bình, việc nhận diện đúng thực trạng, phân tích nguyên nhân, và đề xuất các giải pháp đồng bộ, khả thi là yêu cầu cấp thiết.

Thông tin về tình hình triển khai chống buôn lậu, gian lận thương mại tại tọa đàm, ông Đặng Văn Dũng - Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, cho biết, sau hơn 10 năm triển khai Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, tình hình buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá đã được kiềm chế ở nhiều khâu, nhưng khâu bán lẻ vẫn là điểm nghẽn khó xử lý dứt điểm.

Tuy nhiên, theo ông Dũng, công tác chống buôn lậu thuốc lá hiện vẫn còn nhiều tồn tại: sự chỉ đạo ở một số nơi chưa bám sát thực tiễn; đối tượng vi phạm ngày càng manh động, tinh vi; hoạt động trên không gian mạng nổi lên mạnh hơn; thể chế và các quy định pháp luật xử lý hành vi buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá chưa đầy đủ, chưa đồng bộ và chưa theo kịp thực tiễn.

Ông Dũng cho biết, hiện Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị số 30/CT-TTg, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5/2026, trong đó có nội dung quan trọng là tăng mạnh chế tài xử lý vi phạm, nhất là với các hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp xã, phường, đặc khu với công tác chống buôn lậu trên địa bàn.

Nêu khó khăn, hạn chế trong vấn đề phòng, chống thuốc lá lậu, ông Nguyễn Đức Lê - Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) cho biết, đối tượng vi phạm thường sử dụng phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi để qua mặt lực lượng chức năng, đặc biệt là trên môi trường thương mại điện tử. Công tác giám định, xử lý hàng hóa mất nhiều thời gian, chi phí.

Kinh phí, phương tiện, thiết vị phục vụ công tác kiểm tra, xử lý vi phạm mặc dù đã được quan tâm bổ sung nhưng chưa đáp ứng được yêu cầu. Điểm nữa là do mô hình tổ chức của lực lượng quản lý thị trường thay đổi nên công tác chỉ đạo về phòng chống thuốc lá giả, nhập lậu, không rõ nguồn gốc chưa đảm bảo tính kịp thời, có độ trễ cao.

Để khắc phục tồn tại hạn chế nêu trên, ông Lê cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, sửa đổi, bổ sung quy định theo hướng xử lý hình sự với khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính thấp hơn mức hiện nay, đồng thời nâng mức xử phạt hành chính để tăng sức răn đe.

Đồng quan điểm, TS. Nguyễn Quốc Việt - Chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, cần tăng mức xử phạt hành chính là giải pháp cấp thiết, bởi về bản chất kinh tế, phải đẩy “chi phí vi phạm” cao hơn “lợi nhuận kỳ vọng” thì mới có thể thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ.

Theo ông, cùng với sửa chế tài, cần tăng hiện diện kiểm tra tại các điểm bán lẻ để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện và xử lý là có thật, thường xuyên và liên tục.

Cần tăng mạnh mức xử phạt hành chính

Dẫn số liệu của Bộ Tài chính, bà Lê Thị Duyên Hải - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho biết, thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng này còn gia tăng. Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước bị thu hẹp thị trường, giảm doanh thu và giảm khả năng cạnh tranh.

Theo bà, mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu từ 1 đến 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp và chưa đủ sức răn đe.

Quang cảnh tọa đàm.

Từ thực tiễn đó, bà Hải kiến nghị, cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP và ban hành mức xử phạt cao hơn, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần mức hiện tại, để các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên.

Bà Hải nhấn mạnh thêm, chính sách mới cần có hiệu lực sớm ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1/1/2027.

Đồng quan điểm, ông Lê Đức Tuấn - Phó Trưởng phòng Tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan) cho rằng, cần tăng mạnh mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu và đưa vào thực thi sớm ngay trong năm nay, trước khi chính sách tăng thuế thuốc lá có hiệu lực từ đầu năm 2027.

Theo ông, đây là biện pháp tác động trực tiếp đến hành vi người bán, từ đó giảm đáng kể nguồn cung thuốc lá lậu trên thị trường nội địa.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Chí Nhân - Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, cho rằng điều đáng lo ngại hiện nay là hàng lậu tiếp tục len lỏi vào nội địa, gây thất thu ngân sách, làm méo mó cạnh tranh và ảnh hưởng nghiêm trọng tới doanh nghiệp chân chính.

Ông Nhân nhấn mạnh, cần nâng mức xử phạt đối với các hành vi buôn bán, vận chuyển, tàng trữ thuốc lá nhập lậu theo hướng nghiêm khắc hơn, tương xứng với tính chất vi phạm và lợi nhuận bất hợp pháp mà các đối tượng thu được; đồng thời áp dụng nghiêm các biện pháp bổ sung như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, đình chỉ kinh doanh hoặc thu hồi giấy phép theo quy định.

“Đặc biệt, cần giám sát chặt chẽ khâu bán lẻ, bởi nếu các điểm bán không dám bày bán, không dám kinh doanh hàng lậu vì chế tài nghiêm khắc, thì đầu ra của hàng lậu sẽ bị chặn lại” - ông Nhân đề nghị./.