Chuyển trọng tâm từ lượng sang chất

Theo phân tích của giới chuyên gia, Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhu cầu vốn ở mức cao trong trung và dài hạn. Trong bối cảnh đó, khu vực tư nhân, đặc biệt là doanh nghiệp, ngày càng được kỳ vọng đóng vai trò quan trọng trong việc huy động nguồn lực cho nền kinh tế. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra không chỉ dừng ở việc mở rộng quy mô vốn mà còn chuyển sang nâng cao hiệu quả sử dụng, cải thiện năng suất và chất lượng tăng trưởng nhằm bảo đảm tính bền vững.

Cùng với sự chuyển dịch của mô hình tăng trưởng, vai trò của các tập đoàn kinh tế cũng được nhìn nhận theo hướng mở rộng. Thay vì chỉ là chủ thể sử dụng vốn, các doanh nghiệp quy mô lớn được kỳ vọng tham gia sâu hơn vào quá trình dẫn dắt và phân bổ nguồn lực cho các lĩnh vực trọng điểm. Do đó, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và của nền kinh tế không chỉ phụ thuộc vào khả năng huy động vốn mà còn gắn với hiệu quả phân bổ và sử dụng nguồn lực.

Hệ thống ngân hàng vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguồn lực tài chính và hỗ trợ sự lớn mạnh của khu vực doanh nghiệp. Ảnh: Đức Thanh

Thực tế cho thấy, tăng trưởng kinh tế duy trì tích cực trong nhiều năm qua nhưng chưa hoàn toàn đồng hành với sự phát triển tương xứng của các doanh nghiệp lớn trong nước, đặt ra yêu cầu nâng cao vai trò dẫn dắt của khu vực doanh nghiệp nội địa.

Ở góc nhìn thị trường, ông Nguyễn Quang Thuân - Chủ tịch FiinGroup và FiinRatings chỉ ra rằng, trong bối cảnh năng lực cấp tín dụng trung và dài hạn của hệ thống ngân hàng thương mại có dấu hiệu suy giảm, vai trò của thị trường vốn, đặc biệt là vốn nợ, ngày càng trở nên quan trọng. Dự báo cho thấy tổng quy mô các nguồn vốn trung và dài hạn có thể tăng từ khoảng 119,7 tỷ USD năm 2025 lên 139,8 tỷ USD năm 2026, tương ứng mức tăng khoảng 16,8%, song cấu trúc các kênh huy động có sự phân hóa rõ nét.

Trong đó, vốn đầu tư công tiếp tục đóng vai trò “vốn mồi” khi giá trị giải ngân dự kiến tăng mạnh, qua đó kích hoạt dòng vốn tư nhân. Ngược lại, tín dụng ngân hàng trung và dài hạn có xu hướng chững lại do dư địa tăng trưởng bị thu hẹp khi tỷ lệ sử dụng vốn ngắn hạn cho vay trung và dài hạn tiệm cận trần quy định, trong khi bộ đệm vốn của hệ thống ngân hàng còn hạn chế. Các nguồn vốn quốc tế như FDI duy trì tăng trưởng ổn định, góp phần chuyển giao công nghệ và thúc đẩy hội nhập, trong khi hoạt động M&A dù tăng nhanh nhưng quy mô chưa đủ lớn để tạo lực kéo mạnh cho tăng trưởng.

Ở chiều tích cực, thị trường cổ phiếu được kỳ vọng cải thiện với quy mô phát hành tăng nhờ triển vọng nâng hạng và sự xuất hiện của các đợt IPO mới. Đồng thời, kênh vay nước ngoài của doanh nghiệp có thể phục hồi trong bối cảnh chu kỳ lãi suất toàn cầu đảo chiều, góp phần hỗ trợ tái cấp vốn. Đáng chú ý, thị trường trái phiếu doanh nghiệp được dự báo tăng trưởng mạnh nhờ khung pháp lý dần hoàn thiện và hạ tầng thị trường cải thiện.

Nút thắt cấu trúc vốn doanh nghiệp

Dù vậy, theo ông Nguyễn Quang Thuân, cấu trúc huy động vốn của doanh nghiệp vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Tín dụng ngân hàng tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn, trong khi phần lớn là các khoản vay ngắn hạn, tạo áp lực lên cân đối dòng tiền. Thị trường trái phiếu doanh nghiệp dù đã phục hồi nhưng quy mô còn hạn chế, đặc biệt là sự tham gia chưa sâu của các tập đoàn lớn, nhất là khu vực doanh nghiệp nhà nước. Bên cạnh đó, chất lượng minh bạch thông tin và hệ thống xếp hạng tín nhiệm hạn chế, khiến chi phí vốn chưa tối ưu và khả năng tiếp cận nguồn vốn dài hạn còn gặp khó khăn.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp nhà nước được đánh giá có dư địa lớn để đóng vai trò dẫn dắt chu kỳ đầu tư mới. Với mức đòn bẩy tài chính tương đối thấp và quy mô tài sản lớn, khu vực này có khả năng đảm nhiệm vai trò “vốn mồi”, chia sẻ rủi ro trong giai đoạn đầu của các dự án quy mô lớn, đặc biệt trong lĩnh vực hạ tầng. Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước vì vậy trở thành yếu tố then chốt, và các cải cách về quản trị đang được kỳ vọng tạo chuyển biến rõ nét.

Việc hoàn thiện khung pháp lý, trong đó có Luật PPP sửa đổi, mở ra dư địa mới cho huy động vốn hạ tầng thông qua cơ chế chia sẻ rủi ro và tăng tỷ lệ vốn nhà nước tham gia. Trái phiếu hạ tầng được xem là công cụ kết nối hiệu quả giữa vai trò của nhà nước và khu vực tư nhân, góp phần giảm phụ thuộc vào nguồn vốn ngắn hạn và mở rộng kênh huy động vốn dài hạn.

Để nâng cao khả năng huy động vốn, một trong những vấn đề cốt lõi là cải thiện tính khả thi tài chính của các dự án. Điều này đòi hỏi sự ổn định và nhất quán của chính sách nhằm giảm thiểu rủi ro thể chế, đồng thời nâng cao chất lượng khâu chuẩn bị dự án và thiết kế cấu trúc tài chính phù hợp. Trong đó, mô hình tài trợ dự án cần được đẩy mạnh đối với các lĩnh vực trọng điểm nhằm đa dạng hóa nguồn vốn và giảm áp lực lên bảng cân đối của doanh nghiệp.

Song song với đó, cải cách thị trường vốn cần tiếp tục được thúc đẩy theo hướng phát triển chiều sâu, mở rộng cơ sở nhà đầu tư và đa dạng hóa sản phẩm. Việc nâng cao xếp hạng tín nhiệm quốc gia sẽ góp phần giảm chi phí huy động vốn cho cả Chính phủ và doanh nghiệp, đồng thời cải thiện khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế. Các công cụ tài chính mới như chứng khoán hóa dòng tiền từ dự án hạ tầng cũng cần được nghiên cứu và triển khai phù hợp với điều kiện thị trường.

Cùng với đó, vai trò dẫn dắt của Nhà nước có thể được củng cố thông qua việc hình thành các quỹ đầu tư quy mô quốc gia, đặc biệt là trong lĩnh vực hạ tầng và tăng trưởng. Đây sẽ là nền tảng để huy động nguồn vốn dài hạn, đồng thời thu hút sự tham gia của các định chế tài chính quốc tế theo cơ chế đồng đầu tư. Xu hướng chuyển dịch từ sử dụng ngân sách nhà nước sang huy động vốn theo cơ chế thị trường cho các dự án hạ tầng vì vậy ngày càng rõ nét.

“Trong dài hạn, Việt Nam cần hoàn thiện hạ tầng thị trường, đặc biệt là thị trường trái phiếu, công cụ phòng ngừa rủi ro và hệ thống định giá, đồng thời cải thiện xếp hạng tín nhiệm quốc gia để nâng cao năng lực cạnh tranh và thu hút dòng vốn quốc tế” - ông Thuân nhận định.