Khơi thông nguồn lực tài sản công cho phát triển khoa học, công nghệ

Trao quyền mạnh hơn cho đơn vị sự nghiệp công lập

Thực tiễn cho thấy, nhiều phòng thí nghiệm, trang thiết bị nghiên cứu, cơ sở hạ tầng khoa học, công nghệ được đầu tư từ ngân sách nhà nước nhưng chưa được khai thác hết công suất, thậm chí có nguy cơ lãng phí. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ rào cản thể chế, cơ chế quản lý còn chặt theo hướng “giữ tài sản” hơn là “phát huy giá trị tài sản”. Để sử dụng hiệu quả các thành tựu khoa học, công nghệ vào phát triển kinh tế xã hội của đất nước, một loạt chính sách đã được ban hành giúp khai thác hiệu quả nguồn tài sản công. Nghị định số 186/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý, sử dụng tài sản công chính là một trong những hành lang pháp lý quan trọng để khai thác nguồn lực này. Nghị định đã quy định cụ thể về danh mục tài sản công được khai thác; nguyên tắc khi thực hiện khai thác, hình thức khai thác, thẩm quyền quyết định khi thác, trình tự, thủ tục khai thác, việc sử dụng tiền thu được từ khai thác. Trong đó, đối với phòng thí nghiệm, thiết bị thí nghiệm và các máy móc, thiết bị, tài sản khác phục vụ cho nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của cơ quan, đơn vị là một trong các loại tài sản công được phép đưa vào khai thác.

Nghị định số 180/2025/NĐ-CP đã cho phép đơn vị sự nghiệp công lập được sử dụng tài sản công để liên doanh, liên kết. Ảnh: Đức Thanh

Điểm đáng chú ý của nghị định là chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị tài sản công, cho phép các cơ quan, đơn vị chủ động đưa phòng thí nghiệm, thiết bị nghiên cứu vào khai thác trên cơ sở bảo đảm không ảnh hưởng đến nhiệm vụ chính trị, không làm thay đổi quyền sở hữu và bảo đảm an ninh, an toàn.

Cơ chế này không chỉ giúp tận dụng tối đa công suất tài sản đã được đầu tư bằng ngân sách, mà còn mở ra khả năng chia sẻ nguồn lực trong khu vực công, giảm áp lực đầu tư mới và tiết kiệm chi ngân sách nhà nước.

Đối với các đơn vị sự nghiệp công lập, Nghị định số 186/2025/NĐ-CP thể hiện rõ tinh thần phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình. Theo đó, ngoài việc cho các cơ quan trong khu vực nhà nước sử dụng tài sản phục vụ nghiên cứu, các đơn vị sự nghiệp công lập còn được phép hợp tác với tổ chức, cá nhân ngoài khu vực công để khai thác tài sản công cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Cách tiếp cận này được các chuyên gia đánh giá là đã giúp kết nối hiệu quả nguồn lực công với khu vực tư, tạo điều kiện hình thành các mô hình hợp tác linh hoạt, phù hợp với đặc thù hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo - lĩnh vực đòi hỏi cao về tính mở, sáng tạo và khả năng huy động vốn xã hội.

Đặc biệt, tại Nghị định số 186/2025/NĐ-CP đã quy định đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, môi trường không phải nộp khoản tiền tối thiểu bằng 2% doanh thu từ hoạt động kinh doanh, cho thuê, liên doanh, liên kết (ngoài các khoản thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác theo quy định). Đây là một điểm mới của chính sách, thể hiện rõ chủ trương ưu tiên nguồn lực cho công tác phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo. Quy định này đã góp phần tạo điều kiện để các đơn vị chủ động khai thác hợp pháp, hiệu quả tài sản công nhưng vẫn bảo toàn và tăng cường nguồn lực tái đầu tư, nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và cải thiện phúc lợi xã hội.

Hợp tác công tư - mở rộng không gian khai thác tài sản công

Không chỉ dừng ở việc tháo gỡ các rào cản về thể chế, để góp phần hình thành hành lang pháp lý mới cho hoạt động khai thác, sử dụng hiệu quả tài sản công vào liên doanh, liên kết phục vụ phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 193/2025/QH15 ngày 19/2/2025, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 180/2025/NĐ-CP về hợp tác công - tư trong khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.

Tại nghị định đã cho phép đơn vị sự nghiệp công lập được sử dụng tài sản công (bao gồm cả dữ liệu) để liên doanh, liên kết với nhau hoặc với tổ chức, cá nhân khác để nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ hoặc thực hiện các hoạt động hợp tác đào tạo. Người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập được tự quyết định lựa chọn đối tác để thực hiện liên doanh, liên kết; quyết định phương án sử dụng tài sản công vào mục đích liên doanh, liên kết. Đồng thời, nghị định đã đơn giản hóa quy trình xác định giá trị tài sản trong một số trường hợp đã cho thấy rõ tinh thần tháo gỡ rào cản, giảm chi phí tuân thủ, tăng tính hấp dẫn của các dự án hợp tác trong lĩnh vực khoa học - công nghệ.

Ưu đãi đất đai - đòn bẩy cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Không dừng lại ở cơ chế khai thác tài sản công, Nghị định số 230/2025/NĐ-CP quy định các trường hợp khác được miễn, giảm tiền sử dụng đất, tiền thuê đất theo quy định tại Luật Đất đai năm 2024 được Chính phủ ban hành vào ngày 19/8/2025 tiếp tục bổ sung một trụ cột quan trọng về tài chính - đất đai cho phát triển khoa học, công nghệ và kinh tế số.

Cụ thể, miễn tiền thuê đất cho cả thời hạn thuê đối với trường hợp sử dụng đất để xây dựng cơ sở nghiên cứu khoa học của doanh nghiệp khoa học và công nghệ nếu đáp ứng được các điều kiện theo quy định của pháp luật về khoa học và công nghệ bao gồm: Đất xây dựng phòng thí nghiệm, đất xây dựng cơ sở ươm tạo công nghệ và ươm tạo doanh nghiệp khoa học và công nghệ, đất xây dựng cơ sở thực nghiệm, đất xây dựng cơ sở sản xuất thử nghiệm.

Miễn tiền thuê đất cho cả thời hạn thuê đối với đất thuộc các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp công nghệ số gồm: Viện, trung tâm đổi mới sáng tạo, nghiên cứu và phát triển công nghệ số; đất thuộc dự án sản xuất sản phẩm công nghệ số trọng điểm, sản phẩm phần mềm, chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo.

Miễn tiền thuê đất cho cả thời hạn thuê đối với đất để xây dựng khu công nghệ số tập trung (chủ đầu tư kết cấu hạ tầng khu công nghệ số tập trung không được tính tiền thuê đất được miễn vào giá cho thuê hạ tầng trong Khu công nghệ số tập trung). Ngoài ra, miễn tiền thuê đất cho cả thời hạn thuê đối với Trung tâm đổi mới sáng tạo Quốc gia.

Theo đánh giá từ Cục Quản lý công sản, Bộ Tài chính, việc miễn tiền thuê đất cho các cơ sở nghiên cứu khoa học, trung tâm đổi mới sáng tạo, khu công nghệ số tập trung và các dự án công nghệ số trọng điểm không chỉ góp phần giảm chi phí đầu vào, mà còn tạo động lực thu hút đầu tư, hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quy mô lớn, có khả năng cạnh tranh khu vực và quốc tế.

Có thể thấy, loạt chính sách mới được ban hành đã từng bước chuyển tư duy quản lý tài sản công từ “bảo toàn” sang “khai thác giá trị”, từ “đóng” sang “mở có kiểm soát”. Đây chính là nền tảng quan trọng để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn tới.