Tăng trưởng mới từ đổi mới sáng tạo

Tại phiên chiều Diễn đàn Kinh tế - Tài chính Việt Nam 2025, ông Vũ Quốc Huy - Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) nhấn mạnh rằng, đổi mới sáng tạo đang trở thành động lực tăng trưởng quan trọng của Việt Nam trong bối cảnh khoa học - công nghệ phát triển nhanh, dòng vốn toàn cầu dịch chuyển mạnh vào các lĩnh vực công nghệ cao. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, đổi mới sáng tạo đóng góp 50 - 70% tăng trưởng dài hạn của các quốc gia thu nhập trung bình - cao, mô hình tăng trưởng truyền thống dựa trên lao động giá rẻ và mở rộng đầu tư đã dần thu hẹp dư địa.

Những chỉ số năng suất càng củng cố yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Năm 2023, năng suất lao động của Việt Nam theo PPP mới bằng hơn 11% Singapore và 27% Hàn Quốc; khoảng cách với Nhật Bản hay Malaysia vẫn lớn. Tốc độ tăng năng suất bình quân 10 năm chỉ đạt 4,5%, cho thấy các động lực truyền thống không còn đủ mạnh để duy trì tốc độ phát triển như trước.

Ông Vũ Quốc Huy - Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia phát biểu tại diễn đàn. Ảnh: Đức Thanh.

Trong khi đó, cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt và chuỗi cung ứng tiếp tục dịch chuyển, mở ra cơ hội mới cho Việt Nam khi nhiều tập đoàn lớn của Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu tìm kiếm điểm đến cho các dự án công nghệ và R&D. Theo ông Huy, để nắm bắt thời cơ này, Việt Nam cần có nền tảng thể chế và chính sách đủ mạnh nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Định hướng phát triển đã được xác lập trong Nghị quyết 57-NQ/TW, coi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo có hiệu lực từ ngày 1/10/2025 lần đầu tiên tạo hành lang pháp lý đầy đủ cho hoạt động đổi mới sáng tạo; đồng thời ngày 1/10 cũng được chọn làm Ngày Đổi mới sáng tạo Quốc gia.

Sự hội tụ giữa yêu cầu thực tiễn, bối cảnh quốc tế và nền tảng pháp lý mới cho thấy Việt Nam đang bước vào giai đoạn cần thúc đẩy mạnh mẽ hơn đổi mới sáng tạo để tạo động lực tăng trưởng bền vững.

Thực tế chứng minh, đổi mới sáng tạo đang tác động rõ nét đến năng suất và chất lượng tăng trưởng, thông qua quá trình chuyển đổi sang kinh tế tri thức, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy doanh nghiệp ứng dụng công nghệ mới và xây dựng hệ sinh thái kết nối viện - trường - doanh nghiệp. Đây cũng là nền tảng quan trọng để thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài vào các lĩnh vực chiến lược.

Tuy nhiên, đi kèm cơ hội là những thách thức lớn. Nhu cầu kỹ sư AI tăng khoảng 40% mỗi năm trong khi đào tạo mới chỉ đáp ứng 30–35%; mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn đến năm 2030 mới đạt khoảng 20.000. Hiện tượng chảy máu chất xám tiếp diễn, đầu tư cho R&D còn hạn chế và nguồn lực dành cho startup giai đoạn đầu vẫn mỏng. Năng lực doanh nghiệp trong nước chưa đủ mạnh để hình thành các tập đoàn công nghệ dẫn dắt, đòi hỏi sự tham gia mạnh mẽ hơn của các thiết chế hỗ trợ.

Chuyển đổi xanh mở động lực mới

Không chỉ dừng lại ở đổi mới sáng tạo, yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng bền vững còn đặt ra nhiệm vụ thúc đẩy chuyển đổi xanh - trụ cột chiến lược thứ hai của kinh tế Việt Nam. Theo ông David Ambadar - Trưởng Dự án Chuyển dịch dòng đầu tư theo hướng chuyển đổi xanh của GIZ, Việt Nam đang hoàn thiện khung chính sách thông qua các nghị quyết quan trọng như Nghị quyết 68/NQ-TW về vai trò khu vực tư nhân, Nghị quyết 70/NQ-TW về an ninh năng lượng và Nghị quyết 222/NQ-QH về phát triển trung tâm tài chính quốc tế.

Đại diện GIZ chia sẻ về dịch chuyển dòng vốn đầu tư vào mục tiêu chuyển đổi xanh. Ảnh: Đức Thanh.

Ước tính của World Bank chỉ rõ, nhu cầu tài chính cho chuyển đổi xanh lên tới 368 tỷ USD, trong đó khu vực tư nhân chiếm 184 tỷ USD, khu vực công 130 tỷ USD và nguồn vốn quốc tế 54 tỷ USD. Để đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, nhu cầu đầu tư sẽ tăng dần theo từng giai đoạn, đạt đỉnh khoảng 118 tỷ USD mỗi năm giai đoạn 2036–2040. Riêng Quy hoạch điện VIII cần 136,3 tỷ USD đến năm 2030, trong đó khu vực tư nhân đóng góp hơn 70%.

Nguồn vốn xanh đã có bước tiến đáng kể: dư nợ tín dụng xanh đạt 742.000 tỷ đồng vào tháng 9/2025; trái phiếu xanh phát hành khoảng 25.000 tỷ đồng giai đoạn 2022–giữa 2025; thị trường tín chỉ carbon đạt khoảng 15.000 tỷ đồng. Năng lượng tái tạo chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tín dụng xanh, trong khi trái phiếu doanh nghiệp lĩnh vực này đạt 84.000 tỷ đồng giai đoạn 2019–2023. Trái phiếu xanh bằng VNĐ cũng đạt gần 25.000 tỷ đồng với sự tham gia của nhiều định chế tài chính và doanh nghiệp lớn.

Theo các chuyên gia, sự hội tụ giữa đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh đang hình thành hai động lực chủ đạo cho tăng trưởng kinh tế Việt Nam trong giai đoạn mới. Để khai thác trọn vẹn cơ hội, Việt Nam cần tiếp tục ưu tiên đầu tư vào hạ tầng khoa học - công nghệ, mở rộng đào tạo nhân lực chất lượng cao và củng cố các cơ chế tài chính xanh nhằm nâng cao sức cạnh tranh và vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.