Tháo gỡ điểm nghẽn thể chế cho dòng vốn lưu thông

Thể chế được tháo gỡ, mở đường cho tăng tốc đầu tư

Trong nhiều năm, đầu tư công và đầu tư tư nhân ở Việt Nam cùng vướng chung một nút thắt về thể chế. Ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhìn nhận rằng các khó khăn về thể chế không phải câu chuyện mới, mà đã tồn tại kéo dài. Để kinh tế tăng trưởng nhanh, điều kiện tiên quyết là dòng vốn phải chảy thuận lợi vào nền kinh tế, song có một thời gian, cả vốn đầu tư công lẫn đầu tư tư nhân đều gặp trở ngại lớn khi đi vào thực tiễn.

“Nguyên nhân cốt lõi nằm ở hệ thống trình tự, thủ tục còn rườm rà, nhiều tầng nấc, kéo dài thời gian và tiềm ẩn rủi ro cao. Có những dự án có thể bị ách tắc hoặc dừng lại bất cứ lúc nào chỉ vì vướng thủ tục, điều này làm gia tăng chi phí, bào mòn niềm tin của nhà đầu tư và khiến dòng vốn không thể phát huy hiệu quả như kỳ vọng” - ông Tuấn phân tích.

Khi thể chế được tinh gọn và minh bạch hơn, cả đầu tư công lẫn tư nhân đều hưởng lợi nhờ môi trường đầu tư an toàn. Ảnh minh hoạ

Điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay, theo ông Đậu Anh Tuấn, là những thay đổi mang tính hệ thống. Hàng loạt nghị quyết quan trọng của Đảng, cùng nhiều luật và nghị định được sửa đổi, đã cho thấy quyết tâm tháo gỡ điểm nghẽn thể chế một cách căn cơ. Tinh thần xuyên suốt là đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt giảm khâu trung gian và tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương. Khi chính quyền địa phương được trao quyền chủ động nhiều hơn, quá trình triển khai dự án không còn phụ thuộc quá nhiều vào cơ chế “xin - cho” kéo dài.

Thực tiễn triển khai các dự án hạ tầng lớn cho thấy sự thay đổi này không chỉ nằm trên giấy. Những định kiến cũ cho rằng đầu tư công luôn chậm chạp đang dần bị phá vỡ. Ông Đậu Anh Tuấn dẫn ví dụ từ các dự án trọng điểm như: Cảng hàng không quốc tế Long Thành, nơi tiến độ thực hiện đã được rút ngắn đáng kể so với trước. Không chỉ tiến độ, cách thức tổ chức thi công cũng quyết liệt hơn, cho thấy nhiều điểm nghẽn đã được xử lý từ gốc rễ.

Một yếu tố quan trọng khác là việc áp dụng cơ chế đặc thù cho nhiều dự án trọng điểm. Các quy trình, thủ tục rút gọn cho phép dự án được triển khai nhanh nhất có thể, qua đó giảm thiểu rủi ro đình trệ. Do đó, khi thể chế được cải thiện theo hướng tinh gọn, hiệu quả và minh bạch hơn, không chỉ đầu tư công mà cả đầu tư tư nhân cũng sẽ được hưởng lợi, bởi môi trường đầu tư trở nên an toàn hơn.

“Vốn mồi” cho tín dụng và tăng trưởng dài hạn

Nếu thể chế là điều kiện cần, thì khả năng lan tỏa của đầu tư công chính là điều kiện đủ để tạo động lực tăng trưởng bền vững. Ông Nguyễn Đức Lệnh - Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh Khu vực II khẳng định, đầu tư công là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đồng thời tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ sang tín dụng.

Theo ông Lệnh, dù nguồn vốn chủ đạo của đầu tư công đến từ ngân sách nhà nước, nhưng trong quá trình triển khai, các doanh nghiệp tham gia thiết kế, thi công, xây dựng đều có nhu cầu lớn về vốn lưu động, và tín dụng ngân hàng đóng vai trò then chốt. Khi các hạng mục được triển khai theo từng giai đoạn, dòng vốn ngân sách giải ngân trở thành nguồn trả nợ cho các khoản vay ngân hàng, tạo nên mối liên kết chặt chẽ giữa đầu tư công - tín dụng - tăng trưởng kinh tế.

Ông Lệnh cho rằng, tác động của đầu tư công thể hiện trên hai phương diện. Một mặt, đầu tư công trực tiếp kích thích tăng trưởng tín dụng thông qua nhu cầu vay vốn của các doanh nghiệp tham gia dự án. Mặt khác, khi dự án được triển khai, cả hệ sinh thái liên quan như xây dựng, vật liệu, vận tải, dịch vụ cùng phát triển, kéo theo nhu cầu tín dụng gia tăng. Về dài hạn, khi các dự án hạ tầng đi vào vận hành, hiệu ứng lan tỏa còn mạnh mẽ hơn, góp phần mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng tăng trưởng tín dụng.

Từ góc nhìn học thuật và chính sách, ông Chu Thanh Tuấn - Phó Chủ nhiệm nhóm ngành Cử nhân Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam cho rằng, chu kỳ đầu tư công hiện nay có ba điểm khác biệt lớn so với các chu kỳ trước.

Thứ nhất, Nhà nước đã chuyển vai trò từ nhà đầu tư chính sang “đồng đầu tư” và dẫn dắt. Số lượng dự án giảm mạnh, từ hơn 11.000 giai đoạn 2016 - 2020 xuống còn khoảng 4.700 giai đoạn 2020 - 2025, phản ánh sự chuyển dịch từ đầu tư dàn trải sang tập trung vào các dự án trọng điểm.

Đáng chú ý, cuối năm 2025, Chính phủ đồng loạt khởi công 234 dự án, trong đó Nhà nước chỉ tham gia khoảng 18% tổng vốn, phần còn lại đến từ khu vực tư nhân và đầu tư nước ngoài. Cách tiếp cận này tạo niềm tin cho khu vực tư nhân và giảm gánh nặng cho ngân sách, đồng thời mở ra dư địa lớn hơn cho tín dụng ngân hàng tham gia.

Thứ hai, thể chế giai đoạn 2024 - 2025 được hoàn thiện rõ nét, đặc biệt là việc phân cấp mạnh hơn cho địa phương và bộ, ngành. Điều này giúp ngân hàng đánh giá dự án minh bạch hơn, giảm “điểm mù” thông tin và nâng cao mức độ sẵn sàng cấp tín dụng.

Thứ ba, tiến độ giải ngân vốn đầu tư công được cải thiện rõ rệt, không còn dồn vào cuối năm, qua đó giảm áp lực thanh khoản cho hệ thống ngân hàng.

Ông Chu Thanh Tuấn cũng nhấn mạnh cơ chế “kéo vào” (crowding-in) của đầu tư công. Mỗi đồng vốn đầu tư công có thể kéo theo nhiều đồng vốn tư nhân, thông qua việc hình thành hạ tầng, giảm chi phí logistics và mở rộng không gian kinh tế. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng đầu tư công chỉ là một phần của bức tranh tổng thể. Để đạt mục tiêu tăng trưởng cao, hiệu quả sử dụng vốn và khả năng hấp thụ của nền kinh tế vẫn là thách thức lớn, nhất là khi hệ số ICOR của Việt Nam còn ở mức cao.